27.06.2009

 

ئه‌گه‌ر ئه‌و ڕسته‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌، ورد بکه‌ینه‌وه‌، ئه‌وا ده‌کاته‌ هه‌ڵبژاردنی خراپ له‌ خراپتر، که‌ له‌ هه‌موو بارێکدا درێژه‌دانه‌ به‌ ته‌مه‌نی خراپی و گه‌نده‌ڵبوونی کۆمه‌ڵگه‌ و مانه‌وه‌ی سه‌روه‌ری مرۆڤ به‌سه‌ر مرۆڤه‌وه‌، که‌ هیچ کات هاوتای گۆڕان نییه‌ و ده‌بێته‌ له‌باربه‌ری بزاڤه‌ گۆڕانخوازه‌کان. هه‌ر بۆیه‌ ناوه‌نده‌ جیهانییه‌کانی سه‌رمایه‌داری سالانه‌ سه‌دان و هه‌زاران ملیۆن له‌ ڕاکێشی لاوان و ناڕازیان بۆ ده‌نگدان و خۆشباوه‌ڕی به‌م ده‌سه‌لاتخواز و به‌و ده‌سه‌لاتخواز، خه‌رج ده‌که‌ن. هه‌روه‌ها ئه‌گه‌ر ده‌نگدان و هه‌ڵبژاردنی ڕیفۆرمیسته‌کان و ته‌نانه‌ت خۆهه‌ڵبژاردنی ئه‌وانه‌ش که‌ خۆیان به‌ شوانه‌ی چه‌وساوان ده‌زانن، بیتوانییانه‌ شتێك له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ژێرده‌ستانی کۆمه‌ڵگه‌ بگۆڕێت، لانیکه‌م ده‌بوو هه‌نووکه‌ له‌ دونیادا مرۆڤی بێ سه‌رپه‌نا، مرۆڤی برسی، مرۆڤی ئاواره‌ و ژنانی پله‌ سێ و چوار، منالانی کارگه‌ر ، زیندانه‌کان و مافیا و کارخانه‌کانی چه‌کسازی بوونیان نه‌بووایه‌، که‌چی ده‌بینین به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ له‌ سه‌ده‌ی بیست و یه‌کدا له‌ سایه‌ی بازار-ئازادی نیئۆلیبراله‌کاندا کۆیلایه‌تی ژنان و منالان سه‌ری هه‌ڵداوه‌ته‌وه‌، با خوێنه‌رانی هێژا سه‌رنجی کۆیله‌ جوتیارانی به‌رازیل، کۆیله‌ ژنانی ئۆروپای خۆرهه‌ڵاتی، کۆیله‌ منالانی سرلانکا و ئه‌ندونیزیا و په‌ره‌سه‌ندنه‌وه‌ی ئاپارتاید و ڕاسیزم و شۆڤێنیزم له‌چاو سه‌ده‌ی بیست، بده‌ن!

درێژه‌ی بابه‌ت...


و. له‌ فارسییه‌وه‌*:

 

ئه‌م واژانه‌ی پێرسی بایشی شیلی Percy Bysshe Shelley، به‌ پوختی ئه‌وه‌ ده‌خه‌نه‌ ڕوو که‌ ئه‌نارکیزم به‌ کرده‌وه‌ له‌ پێناو چییه‌ و به‌ره‌و چ ئایدیالێك مل ده‌نێت:

 

مرۆڤ

نه‌ به‌ ده‌ستووردان ئاسووده‌یه‌ و نه‌ گوێڕایه‌ڵی ده‌کا:

ده‌سه‌ڵات، وه‌ك تاعون له‌ناوبه‌ره‌

هه‌رچی به‌ر چنگ که‌وێت، ملکه‌چی ده‌کا؛

هه‌رچییه‌ك توانا، چاکه‌، ئازادی و ڕاستییه‌ له‌نێوی ده‌با

مرۆڤ و ده‌وره‌به‌ره‌که‌ی ده‌کاته‌ کۆیله‌ و

ده‌زگه‌یه‌کی بێگیانی لێ چێ ده‌کا

درێژه‌ی بابه‌ت...


و. له‌ فارسییه‌وه‌*:

 

له‌ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌دا، ناتوانین شتێکی باشتر له‌ به‌رنامه‌ی ڕێکخراوی کۆمونیسته‌ ئازادیخوازه‌کان(Organizational Platform of the Libertarian Communists) که‌ له‌لایه‌ن به‌شداربووانی بزاڤی ماخنۆڤیستی Makhnovist له‌ ڕه‌وتی شۆرشی ڕوسیه‌دا کۆکراوه‌ته‌وه‌، دیاری بکه‌ین(سه‌رنجی به‌شی A.5.4 بده‌ن):

 

" ململانێی چینایه‌تی به‌هۆی کۆیله‌تی و چه‌وسانه‌وه‌ی کرێکارانه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات و ئاره‌زوومه‌ندی و حه‌زیان بۆ ئازادی بووه‌ته‌ هۆی ئافراندنی بۆچوونه‌کانی ئه‌نارکیزم؛ بۆچوونگه‌لێك که‌ دژی هه‌موو جۆره‌ سیستمێکی کۆمه‌ڵایه‌تی پشتبه‌ستوو به‌ چینه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان و ده‌وڵه‌تن و خوازیاری جێگرتنه‌وه‌یانن به‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی ناده‌وڵه‌تی له‌سه‌ر بنه‌مای خۆبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی کرێکاران.“

درێژه‌ی بابه‌ت...


و. له‌ فارسییه‌وه‌*:

 

به‌ڵێ. هه‌موو لکه‌کانی ئه‌نارکیزم دژی سه‌رمایه‌دارین. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ سه‌رمایه‌داری له‌سه‌ر سته‌م و به‌هره‌کێشی خۆی ڕاگرتووه‌ (بڕواننه‌ به‌شی B و C). ئه‌نارکیسته‌کان ئه‌وه‌ ڕه‌تده‌که‌نه‌وه‌ که‌ "که‌سه‌کان ناتوانن له‌ته‌ك که‌سانی تر کار بکه‌ن، مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی سه‌رۆکێکی پاڵنده‌ریان هه‌بێت و ڕێژه‌یه‌ك له‌ به‌رهه‌مهێنانه‌کانی ئه‌وان بۆ خۆی ببات"و پێیان وایه‌ که‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی ئه‌نارکیستیدا "که‌سانی کرێکاری راستینه‌ به‌خۆیان ڕێکخراوه‌کانیان پێکده‌هێنن و به‌خۆشیان بڕیار ده‌ده‌ن که‌ کاره‌کان که‌ی، له‌کوێ و چۆن ئه‌نجام بدرێن." به‌ ئه‌نجامدانی ئه‌م کاره‌، کرێکاران خۆیان "له‌ ده‌ستبه‌سه‌ری و کۆیله‌تی و دڕنده‌یی سه‌رمایه‌داری" ئازاد ده‌که‌ن. [Voltairine de Cleyre, Anarchism p. 32 and p. 34]

درێژه‌ی بابه‌ت...


و. له‌ فارسییه‌وه‌*: هه‌ژێن

 

زۆرێك له‌ ئه‌نارکیسته‌کان به‌ له‌به‌رچاوگرتنی سروشتی نه‌رێیی پێناسه‌کردنی "ئه‌نارکیزم" له‌ ڕابوردوودا، چه‌مکگه‌لی تریان بۆ پێداگرتن له‌سه‌ر پۆزه‌تیڤبوون و سازێنه‌ربوونی به‌کار بردووه‌. چه‌مکه‌ فره‌تر به‌کاربراوه‌کان بریتن له‌ "سۆشیالیزمی ئازاد free socialism"، "کۆمونیزمی ئازاد free communism"، "سۆشیالیزمی ئازادیخواز libertarian socialism" و "کۆمونیزمی ئازادیخواز libertarian communism". بۆ ئه‌نارکیسته‌کان، سۆشیالیزمی ئازادیخواز، کۆمونیزمی ئازادیخواز و ئه‌نارکیزم به‌ کرده‌وه‌ هه‌ر یه‌ك واتایان هه‌یه‌. یا به‌و جۆره‌ی که‌ ڤانزێتی Vanzetti ده‌ڵێت: "پاش هه‌موو، ئێمه‌ش سۆشیالیستین وه‌ك سۆشیال-دیموکراته‌کان، سۆشیالیسته‌کان، کۆمونیسته‌کان و I.W.W هه‌موو سۆشیالیستن. ته‌نیا جیاوازی بنه‌ڕه‌تی نێوان ئێمه‌ و هه‌موو ئه‌وانی تر ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌وان ده‌سه‌ڵاتخوازن، به‌ڵام ئێمه‌ ئازادیخوازین؛ ئه‌وان باوه‌ڕییان به‌ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت و میرایه‌تی خۆیان هه‌یه‌؛ ئێمه‌ باوه‌ڕمان به‌ هیچ جۆره‌ میری و ده‌وڵه‌تێك نییه‌." [Nicola Sacco and Bartolomeo Vanzetti, The Letters of Sacco and Vanzetti, p. 274]

درێژه‌ی بابه‌ت...


و. له‌ فارسییه‌وه‌*

 

به‌ پێی ده‌ربڕینی پیته‌ر کرۆپۆتکین، ئه‌نارکیزم "سیستمێکی بێ میرایه‌تییه‌ له‌ سۆشیالیزم " [Anarchism, p. 46] به‌ واتایه‌کی تر، "ئه‌نارکیزم به‌ واتای هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی به‌هره‌کێشی مرۆڤ له‌ لایه‌ن مرۆڤه‌وه‌، که‌ هه‌مان هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی خاوه‌ندارێتی تایبه‌تی (له‌وانه‌ سه‌رمایه‌داری) و میرایه‌تییه‌." [Errico Malatesta, Towards Anarchism,", p. 75]

 

له‌به‌ر ئه‌وه‌، ئه‌نارکیزم تیئۆرییه‌کی رامیارییه‌ و ئامانجی پێكهێنانی کۆمه‌ڵگه‌یه‌که‌ به‌بێ پێکهاته‌ی قوچکه‌یی رامیاریی، ئابووریی و کۆمه‌ڵایه‌تیی. ئه‌نارکیسته‌کان پاگه‌نده‌ی ئه‌وه‌ ده‌که‌ن، که‌ ئه‌نارکی، بێ سه‌روه‌ر، فۆرمی گونجاوی سیستمێكی کۆمه‌ڵایه‌تیی و بۆ سوودوه‌رگرتن له‌وپه‌ڕی ڕاده‌ی فراوانی ئازادی تاکه‌که‌سی و یه‌کسانی کۆمه‌ڵایه‌تیی له‌باره‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خوازیاری به‌دیهێنانی ئامانجگه‌لی ئازادی و یه‌کسانی وه‌ك ئاڵوگۆڕیكی پشتیوانی خۆین. یا به‌و جۆره‌ی که‌ باکونین له‌ ده‌ربڕینه‌ به‌ناوبانگه‌که‌ی خۆیدا ده‌ڵێت:

"ئێمه‌ به‌و بڕوایه‌ گه‌یشتووین که‌ ئازادی به‌بێ سۆشیالیزم واته‌ سته‌م و ناداروه‌ری و سۆشیالیزم به‌بێ ئازادی واته‌ کۆیله‌تی و دڕنده‌یی." [The Political Philosophy of Bakunin, p. 269]

 

درێژه‌ی بابه‌ت...


ڕیشه‌ی وشه‌ی ئه‌نارکی "anarchy بۆ زمانی یۆنانی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. پێشگری(an) یا (a) به‌ واتای “نا”، “به‌بێ”، “نه‌بوون” له‌ته‌ك واژه‌ی archos که‌ به‌ واتای “فه‌رمانڕه‌وا”، “به‌رێوه‌به‌ر”، “سه‌رۆك”، "فه‌رمانده‌ر" یا “ده‌سه‌ڵاتدار” دێت، یا به‌و جۆره‌ی که‌ پیته‌ر کرۆپۆتکین Peter Kropotkin له‌ باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت ئه‌نارکی ڕیشه‌ی یۆنانی هه‌یه‌ و به‌ واتای “دژه‌ ده‌سه‌لات” دێت. [Anarchism, p. 284]

له‌ کاتێکدا که‌ واژه‌ یۆنانییه‌کانی anarchos و anarchia به‌ زۆری به‌ "نه‌بوونی میری" یا "بێ ده‌وڵه‌تی" لێك ده‌درێنه‌وه‌، واتای ڕه‌سه‌نی ئه‌نارکیزم ته‌نیا به‌ واتای "به‌بێ ده‌وڵه‌ت" نییه‌. "An-archy" به‌ واتای " به‌بێ فه‌رمانڕه‌وا" و یا به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی به‌ واتای "بێ سه‌روه‌ری"ه‌. بۆ نموونه‌ کرۆپۆتکین ئاوا مشتومڕی له‌سه‌ر ده‌کات، که‌ ئه‌نارکیزم " نه‌ك ته‌نیا هێڕش ده‌کاته‌ سه‌ر سه‌رمایه‌، به‌ڵکو هێڕش ده‌کاته‌ سه‌ر ڕیشه‌کانی – یاسا، ده‌سه‌ڵاتی سه‌رمایه‌ و سه‌روه‌ری و ده‌وڵه‌ت- ." [Op. Cit., p. 150] بۆ ئه‌نارکیسته‌کان، ئه‌نارکی به‌و جۆره‌ی که‌ به‌گشتی وێنا ده‌کرێت، به‌ واتای بێسه‌ره‌وبه‌ره‌یی نییه‌، به‌ڵام به‌ واتای نه‌بوونی ده‌ستوور و فرمانه‌.“[Benjamin Tucker, Instead of a Book, p. 13] له‌م ڕووه‌وه‌ باشتره‌ سه‌رنجی کورته‌یه‌کی زۆر جوانی داڤید وایك David Weick له‌مه‌ڕ ئه‌نارکیزم بده‌ین:

" ئه‌نارکیزم ده‌توانرێت وه‌ك بیرێکی ڕامیاریی و کۆمه‌ڵایه‌تیی ده‌رك بکرێت، که‌ دژی هه‌موو جۆره‌ ده‌سه‌ڵات، فه‌رمانڕه‌وایی، زاڵیی و چینبه‌ندییه‌کی قوچکه‌ییه‌، ویست و داخوازیگه‌لێکه‌ بۆ سڕینه‌ی هه‌موو ئه‌وانه‌.... به‌م پێیه‌ ئه‌نارکیزم شتێکه‌ واوه‌تر له‌ دژه‌ده‌وڵه‌تی .... هه‌رچه‌نده‌ ئه‌گه‌ر میری (ده‌وڵه‌ت) ... به‌ دیاریکراوی ناوه‌ندی ڕه‌خنه‌ی ئه‌نارکیسته‌کان بێت" [Reinventing Anarchy, p. 139]

درێژه‌ی بابه‌ت...


ته‌واوکه‌ری A.1.1  “ئه‌نارکی” چی ده‌گه‌یێنێت؟

به‌م پێیه‌، “ئه‌نارکی” واوه‌تر له‌ نه‌بوونی میریی، ده‌گه‌یێنێت. ئه‌نارکی به‌ واتای دژایه‌تی له‌ته‌ك هه‌موو جۆره‌کانی ڕێکخراوه‌ ده‌سه‌ڵاتخوازه‌کان و پله‌به‌ندییه‌ قوچکه‌ییه‌کان دێت. کرۆپۆکین واته‌نی " ڕیشه‌ی بنیاتنانی کۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌نارکیستی ... له‌ ڕه‌خنه‌ گرتن له‌ پێکهاته‌ی قوچکه‌یی داموده‌زگه‌کان و چه‌مکه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی ده‌سه‌ڵاتخوازی و شیکردنه‌وه‌ی ئه‌و ئاراستانه‌دایه‌ که‌ له‌ بزاڤه‌ پێشکه‌وتنخوازه‌کاندا خۆیان ده‌رده‌بڕن." [Op. Cit., p. 158] ئه‌نارکیزم، لای ئێریکۆ مالاتێستا له‌ یاخیبوونی مۆراڵی له‌ دژی سته‌می کۆمه‌ڵایه‌تیدا له‌دایك بوو. ئه‌وه‌ی که‌ له‌به‌ر هۆکاری دیاریکراوی نه‌هامه‌تییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانه‌” که‌ توانرا له‌ خاوه‌ندارێتی سه‌رمایه‌داری و ده‌وڵه‌تدا په‌یان پێ ببرێت.“ کاتێك که‌ مرۆڤی سته‌مدیده‌ “هه‌وڵی له‌ناوبردنی ده‌وڵه‌ت و خاوه‌ندارێتییه‌که‌ی دا، ئه‌و کاته‌ بوو، که‌ ئه‌نارکیزم له‌ دایك بوو. [Errico Malatesta: His Life and Ideas, p. 19]

 

درێژه‌ی بابه‌ت...


 

ئه‌نارکیزم تیئۆرییه‌کی ڕامیارییه‌ به‌ ئامانجی پێكهێنانی کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی ئه‌نارکی بێ خاوه‌ن و بێ سه‌روه‌ر. [P-J Proudhon, What is Property , p. 264] به‌ واتایه‌کی تر، ئه‌نارکیزم تیئۆرییه‌کی ڕامیارییه‌، که‌ ئامانجی پێکهێنانی کۆمه‌ڵگه‌یه‌که‌، که‌ تێیدا که‌سه‌کان به‌ شێوه‌یه‌کی ئازادانه‌ و یه‌کسان هاوکاری یه‌کتر ده‌که‌ن. به‌پێی ئه‌مه‌ ئه‌نارکیزم دژ به‌ هه‌موو جۆره‌ سیستمێکی قوچکه‌یی (hierarchical control ) کۆنترۆڵه‌ -چ له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ بێت، چ له‌ لایه‌ن سه‌رمایه‌داره‌کانه‌وه‌- وه‌ك شتێکی زیانبه‌خش بۆ که‌سه‌کان و تاکایه‌تییان، هه‌روه‌ها ناپێویستیشه‌.

درێژه‌ی بابه‌ت...


و. له‌ فارسییه‌وه‌*

به‌شی Aئه‌نارکیزم چییه‌؟

 

شارستانی هاوچه‌رخ له‌ته‌ك سێ قه‌یرانی نه‌هامه‌تباردا ڕووبه‌ڕووه‌: (1) هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی کۆمه‌ڵ، ڕاده‌ی ڕوو له‌ زیادی هه‌ژاری، لانه‌وازی، تاوان، توندوتیژی، نامۆبوون، ئالووده‌یی به‌ به‌نگگه‌ر و ئه‌لکول، لاوازبوونی په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان، ناده‌ربه‌ستی ڕامیاری، دابه‌زینی مۆرکه‌ مرۆییه‌کان، هاتنه‌خواره‌وه‌ی پێکهاته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان و په‌یوه‌ندییه‌ دوولایه‌نییه‌کان و هیتر؛ (2) تێکدان و وێرانکردنی زه‌مین و جوانی سروشت، که‌ ژیانی بوونه‌وه‌ره‌کان به‌وه‌وه‌ به‌ستراوه‌؛ و (3) زۆربوون و بڵاوبوونه‌وه‌ی چه‌که‌ کۆمه‌ڵکوژه‌کان، به‌تایبه‌ت چه‌که‌ ناوه‌کییه‌کان.

درێژه‌ی بابه‌ت...


ساڵه‌ها بوو، سه‌رزه‌وی دڵم

سیاچاڵێ بوو،

نامۆ به‌تیشکی خۆر

هه‌موو ڕۆژێ،

ده‌یان خۆزگه‌ی کرچ و کاڵم

چون کۆرپه‌له‌ی له‌بارچوو،

له‌ په‌ڕاوی یاداوه‌رییما

چه‌ند لاپه‌ڕه‌یێ کفنم،

به‌باڵایان ده‌بڕی

درێژه‌ی بابه‌ت...


Paul Mattick

ئۆگوست – سێپته‌مبه‌ری 1941

و. له‌ فارسییه‌وه:

سونه‌تی ئێمه‌ له‌مه‌ڕ لابردنی ناو بووه‌ته‌ هۆی سه‌ر لێتێكچوون. وتاری "پارت و چینی کرێکار " كه‌ پاش بڵاوبوونه‌وه‌ی له‌ بڵاوكراوه‌ی "نامه‌ سۆڤیه‌تییه‌كان*" له‌ ڕێگه‌ی APDF** سه‌رله‌نوێ چاپكرایه‌وه‌ و له‌لایه‌ن فرانك میتلاند«Frank Maitland»وه‌ له‌ بڵاوكراوه‌ی "هاوپشتی" ( ژماره 34 – 36) درایه‌ به‌ر باس، که‌ له‌لایه‌ن ئانتۆن پانه‌كۆك «Anton Pannekoek»وه‌ نوسرا بوو. ئه‌مه‌ی دوایی له‌ بارێكدا نییه‌ كه‌ وه‌ڵام به ڕه‌خنه‌كه‌ی‌ میتلاند بداته‌وه، ئه‌وه‌ی كه‌ به‌شێوه‌یه‌ك به‌رامبه‌ر به‌ ناوه‌ڕۆكی "نامه‌ سۆڤیه‌تییه‌كان" لێپرسراوم، هه‌وڵده‌ده‌م وه‌ڵام به‌ هه‌ندێ له‌ پرسیاره‌كانی میتلاند بده‌مه‌وه‌.

 

درێژه‌ی بابه‌ت...


ئه‌م که‌تواره‌ی‌ كه‌ میتلاند بۆ پارت وه‌ك "ئامرازێكی مادی" كه‌ بیركردنه‌وه‌ و كاركرد هاوئاهه‌نگ ده‌كات ده‌نواڕێت، ده‌ری ده‌خات كه‌ بیركردنه‌وه‌ی ئه‌و هێشتاكه‌ له‌ ڕابوردوودایه‌. له‌به‌ر ئه‌م هۆیه‌یه‌ كه‌ به‌رگری له‌ پارتی داهاتوو ده‌كات. له‌م نێوه‌دا، سه‌رده‌مێك كه‌ ده‌زگه‌ی مادی ( كۆبوونه‌وه‌، بڵاوكراوه‌، په‌رتووك، سینه‌ما و هیتر) كه‌ ئه‌و باسی لێوه‌ ده‌كات كه‌ له‌به‌رده‌ستی پارته‌كاندا بێت به‌و جۆره‌ی كه‌ میتلاند له‌ هۆشیدایه‌، كۆتایی پێهاتووه‌. سه‌رده‌می په‌ره‌سه‌ندنی سه‌رمایه‌داری كه‌ پارته‌كان وه‌ك هه‌ر كار و کاسبییه‌كی‌ تر گه‌شه‌ بكه‌ن، ئامرازه‌كانی پاگه‌نده‌كردن به‌خۆیانه‌وه‌ په‌یوه‌ند بده‌ن و له‌ سوودی خۆیان به‌كاریان بهێنن، كۆتایی هاتووه‌. له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌وڕۆكه‌دا، په‌ره‌سه‌ندنی ڕێكخستنه‌ کرێکارییه‌كان چیتر ناتوانێت له‌ ڕێڕه‌وه‌ سونه‌تییه‌كانه‌وه‌ بگیردرێته‌به‌ر. پارتێك كه‌ "هوشیاری چینایه‌تی له‌ناو جه‌ماوه‌ردا گه‌شه‌ پێ بدات" چیتر ناتوانرێت سه‌رهه‌ڵبدات. ئامرازه‌كانی ڕاگه‌یاندن نێوه‌ندی بوونه‌ته‌وه‌ و له‌ خزمه‌تی ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی پارته‌ فه‌رمانڕه‌واكان یا چینی سه‌روه‌ردان. ناتوانرێت بۆ چه‌ككردنی پارته‌كان یا چینی سه‌روه‌ر سوودیان لێ وه‌ربگیردرێت. گه‌ر کرێکاران نه‌توانن په‌ره‌ به‌ شێوازه‌كانی خه‌باتیان له‌ ده‌ره‌وه‌ی كۆنترۆڵی گروپه‌ سه‌روه‌ره‌كانه‌وه‌ بده‌ن‌، ناتوانن خۆیان ڕزگار بكه‌ن. پارت چه‌كێك نییه‌ دژی چینه‌ سه‌روه‌ره‌كان؛ ئه‌وان ته‌نانه‌ت له‌ كۆمه‌ڵگه‌ فاشیستییه‌كاندا له‌ ئارادا نین. له‌ دژی ده‌سه‌ڵاتی هه‌نووكه‌یی پێكهاتوو له‌ ده‌وڵه‌ت، پارت، سه‌رمایه‌، ته‌نیا "كاركردی هوشیارانه‌ی تێكڕای جه‌ماوه‌ر" به‌رهه‌می ده‌بێت. تا كاتێك كه‌ ئه‌و جه‌ماوه‌ره‌ "ناهوشیاره‌" مابێت، تا كاتێك كه‌ پێویستی به‌ "مێشكی" پارتیی هه‌بێت، ئه‌م جه‌ماوه‌ره‌ بێتوانا ده‌مێنێته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و "مێشكه‌" په‌ره‌ ناسێنێت.

 

درێژه‌ی بابه‌ت...


Anton Pannekoek

15ی مارچی 1936

و. له‌ فارسییه‌وه‌:

 

كاراییه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی بزووتنه‌وه‌ی کرێکاریی نوێ له‌ ده‌ركه‌وتندان. بزووتنه‌وه‌ کلاسیکه‌كه‌ له‌ پارته‌كاندا ڕێكخراوه‌. باوه‌ڕ به‌ پارت هۆی سه‌ره‌كی نه‌زۆكی چینی کرێکاره‌؛ له‌م ڕووه‌وه‌ ئێمه ‌خۆمان له‌ پێكهێنانی پارت نوێ لاده‌ده‌ین، نه‌ك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ژماره‌مان كه‌مه‌، به‌ڵكو به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ پارت ڕێكخستنێكه‌ كه‌ ڕابه‌ری و كۆنتڕۆڵكردنی چینی کرێکار ئامانجییه‌تی.

 

درێژه‌ی بابه‌ت...


به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و گروپانه‌ی له‌ سه‌ره‌وه‌ باسكران، ئه‌م پارتانه‌ به‌ بوونی پێكهاته‌یه‌كی دژوار، به‌رته‌سك بوونه‌ته‌وه‌. ئه‌و پێكهاتانه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌هۆی ئامرازگه‌لی وه‌ك په‌یڕه‌و و پرۆگرام، په‌یڕه‌وی ناوخۆ و شێوازه‌كانی وه‌رگرتن و ده‌ركردن دا‌بین ده‌كه‌ن. چونكه‌ ئه‌وانه‌ ئامرازی ده‌سه‌ڵاتن و خه‌بات بۆ ده‌سه‌ڵات ده‌که‌ن، ئه‌ندامه‌كانیان به‌ زۆر كۆنترۆل ده‌كه‌ن و به‌رده‌وام هه‌وڵده‌ده‌ن تا‌وه‌كو قه‌ڵه‌مڕه‌وی ده‌سه‌ڵاتی خۆیان فراوان بكه‌ن. ئه‌ركی سه‌رشانیان گه‌شه‌پێدان به‌ داهێنانی کرێکاران نییه‌؛ به‌ڵكو ئامانجیان، په‌روه‌رده‌ی ئه‌ندامه‌ به‌وه‌فا و گوێڕایه‌ڵه‌كانیانه‌ به‌رامبه‌ر بیروباوه‌ڕه‌كه‌یان. له‌ كاتێكدا كه‌ چینی کرێکار له‌ خه‌باتیدا بۆ دسه‌ڵات و سه‌ركه‌وتن پێویستی به‌ ئازادی له‌ ڕاده‌به‌ده‌ری هزری هه‌یه‌، پایه‌ی ده‌سه‌ڵاتی پارتی، سه‌ركوتی هه‌رجۆره‌ باوه‌ڕێكه‌ كه‌ پشتگیری هێڵی پارت نه‌كات. له‌ پارته‌ "دیموكراته‌كان"دا سه‌ركوت په‌رده‌پۆشكراوه‌، له‌ پارته‌ دیكتاتۆرییه‌كاندا، سه‌ركوت ئاشكراو دڕندانه‌یه‌. زۆرێك له‌ کرێکاران به‌ ڕه‌خنه‌ دیارییان كردووه‌ كه‌ میرایه‌تی پارتی سۆشیالیست یا كۆمونیست بێجگه‌ له‌ شێوه‌ی شاردراوه‌ی میرایه‌تی چینی بۆرژوازی شتێكی دیكه‌ نییه‌، كه‌ تێیدا سه‌ركوت و به‌هره‌كێشی چینی کرێکار هه‌ر وه‌ك خۆی ده‌مێنێته‌وه‌. له‌ بری ئه‌م پارتانه‌، ئه‌وان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ سوورن كه‌ "پارتێكی شۆڕشگێڕ" پێكبهێنن كه‌ به‌ڕاستی ئامانجی میرایه‌تی کرێکاران و به‌دیهێنانی كۆمونیزم بێت. نه‌ك پارتێك به‌ پێناسه‌یه‌كی تازه‌ كه‌ له‌سه‌ره‌وه‌ باسكرا، به‌ڵكو پارتێك له‌ جۆری هه‌نووكه‌یی، كه‌ ڕابه‌ری چین بۆ ده‌سه‌ڵات خه‌بات ده‌كات، وه‌ك ڕێكخستنی هوشیار، كه‌مایه‌تییه‌كی شۆڕشگێڕ كه‌ به‌مه‌بستی سودوه‌رگرتن بۆ ڕزگاری چینه‌كه‌ ده‌سه‌ڵات به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌گرێت. ئێمه‌ پێمان وایه‌ كه‌ له‌ واژه‌ی " پارتی شۆڕشگێڕ"دا ناكۆكی ده‌روونی هه‌یه‌. وه‌ها پارتێك ناتوانێت شۆڕشگێڕ بێت. له‌ داهێنه‌رانی «ڕایش‌»ی سێیه‌م شۆڕشگێڕتر نییه‌. كاتێك كه‌ باس له‌ شۆڕش ده‌كه‌ین، خۆبه‌خۆ باس له‌ شۆڕشی پڕۆلیتێری ده‌كه‌ین، له‌ به‌ده‌سته‌وه‌گرتنی ده‌سه‌ڵات به‌ده‌ستی خودی چینی کرێکار.

درێژه‌ی بابه‌ت...


کامه‌یه‌، کۆیلان

وڵاتی ئێمه‌، وڵاتی ئه‌وان

کاتێ، چوار وه‌رزی ساڵ

ماڵ به‌کۆڵین

ده‌ست له‌ ملی،

شه‌قامی سارد و چۆڵین؟

 

هیچ له‌ خۆتان پرسیوه‌؛

بۆچ ئێمه‌ی بێماڵ

سنوورمان ته‌نیوه‌؟

مناڵمان ڕوته‌ڵه‌ و

به‌خۆشمان، به‌رگی ئاژه‌ڵمان پۆشیوه‌!

که‌چی، چرای ماڵمان کز و

ڕوخسارمان زه‌رد

له‌ سه‌رماوه‌رزی بازارا،

بزه‌ی سه‌رلێوی کۆرپه‌مان، ته‌زیوه‌!

 

درێژه‌ی بابه‌ت...


08/07/2005

بۆ ئه‌وه‌ی باسی لاوه‌كی یه‌خه‌مان نه‌گرێ، خۆم له‌ گێرانه‌وه‌ی به‌سه‌رهاتی هێزگرتنی ئیسلامییه‌كان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و ئاسیادا لاده‌ده‌م و ناشچمه‌ سه‌ر بنه‌وانی ئیسلامییه‌كان له‌ عیراقدا، ته‌نیا له‌ سه‌رهه‌‌ڵدانی بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی له‌ كوردستانی عیراق‌ه‌وه‌ (باكع) ده‌ستپێده‌كه‌م.*

 

درێژه‌ی بابه‌ت...


سته‌می نه‌ته‌وایه‌تی و پێوه‌ری ئیسلامییه‌كان بۆ مافی چاره‌نووسی نه‌ته‌وه‌كان. وابزانم به‌خۆشیان نكۆڵی له‌وه‌ ناكه‌ن، كه‌ وان باوه‌ڕیان به‌ نه‌ته‌وه‌ی ئیسلامی هه‌یه‌ و شوناسی نه‌ته‌وه‌ی نا ئایینی به‌ فه‌رمی ناناسن و له‌ سایه‌ی فه‌رمانڕه‌وایی ئه‌واندا، گه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ك داوای خودموختاری یا جیابوونه‌وه‌ بكات، ئه‌وا به‌ر نه‌فره‌تی خوا ده‌كه‌وێت. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ بۆ چه‌ند شتی پروپوچی دونیایی (خۆیان واته‌نی) له‌ خوا یاخیبوون و فه‌رمانڕه‌وایی قورئانیان خستۆته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌! هه‌مووان له‌به‌رده‌م خواوه‌ندا یه‌كسانن و هیچ هۆز و خێڵێك له‌ پێش هیتره‌وه‌ نییه‌. ئه‌مانه‌ قسه‌ی من نین و له‌و كاته‌وه‌ی له‌ دایك بووم گوێمانیان به‌م ئه‌فسانانه‌ ئاخنیوه‌ - ئه‌گه‌ر كه‌سێك نه‌خوێنده‌واریش بێت، ئه‌وا له‌ بیستن و هه‌زار باره‌ بوونه‌وه‌ی ئه‌م شتانه‌دا، هێنده‌ی مه‌لایه‌ك له‌ شته‌كان ده‌زانێت-. منیش نكۆڵی له‌وه‌ ناكه‌م كه‌ له‌به‌رده‌م هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێكدا، ئه‌گه‌ر داوای مافه‌كانی خۆت نه‌كه‌یت و مل به‌ كۆیله‌تی بده‌ی، هیچ ده‌ردیسه‌ریه‌كت بۆ دروست نابێت؛ له ‌سه‌رده‌می كۆیلایه‌تیدا وابووه، له‌سه‌رده‌می پێخه‌مبه‌ریشدا وابووه‌، له‌سه‌رده‌می فه‌رمانڕه‌وایی كلیسا و كه‌نیسه‌‌شدا وابووه‌، له‌سه‌رده‌می ده‌ره‌به‌گایه‌تیشدا وابووه‌، له‌سه‌رده‌می بۆلشه‌ڤیك _‌ه‌کانیشدا وابووه‌، له‌سه‌رده‌می هیتله‌ریشدا وابووه‌، له‌سه‌رده‌می سه‌دام‌یشدا وابوو و له‌ ئه‌وروپای دیموكراتیشدا وایه‌ و له‌ فه‌رمانڕه‌وایی بۆرژوازی كوردیشدا وایه‌ و ئه‌گه‌ر ڕێكه‌وت ئه‌و ڕۆژه‌ ڕه‌شه‌ بێنێته‌ پێشه‌وه‌ و ئیسلامییه‌كان هه‌ركام له‌ نه‌رمبڕه‌وه‌ بیگره‌ توندڕه‌و ، بێنه‌ سه‌رده‌ساڵات ‌و هه‌ركه‌س له‌ سایه‌ی دوڵه‌تی خوا و فه‌رمانڕه‌وایی شه‌ریعه‌تی ئیسلام مل به‌ كۆیله‌تی بدات، بێگومانم كه‌ زیندانی ناكرێ، هه‌ڵناواسرێت، هاوسه‌ری لێناسێنرێته‌وه‌. به‌ڵام وه‌یل لۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی باسی مافی چاره‌نووس بۆ نه‌ته‌وه‌، ئازادی ڕامیاری، دادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی، ئازادییه‌ گشتییه‌كان و یه‌كسانی ژن و پیاو، قسه‌كردن له‌ جیایی ئایین له‌ فه‌رمانڕه‌وایی هه‌ر مه‌پرسه‌!

درێژه‌ی بابه‌ت...


کاتێك، که‌ به‌ ئاگا هات، له‌ناو عاره‌قه‌دا شه‌ڵاڵ و وڕ بوو بوو، که‌مێك دانیشت، ده‌توت مێشکی له‌کار که‌وتووه‌. ده‌ستێکی به‌ ڕوومه‌تیدا هێنا و وای زانی پیته‌کانی په‌رتووکه‌که‌ له‌سه‌ر ڕوومه‌تی ده‌رچوون، پڕی دایه‌ په‌رتووکه‌که‌، بینی که‌ به‌ عاره‌قه‌ی ده‌موچاوی و لاملی خوساوه‌. یه‌خه‌ی تیشێرته‌که‌ی به‌رزکرده‌وه‌ و فوویه‌کی به‌ سنگ و زکیدا کرد، به‌ڵام دادی نه‌دا. هێشتا خه‌واڵوو بوو، هه‌ستایه‌وه‌ سه‌رپێ و به‌ره‌و گه‌رماوه‌که‌ چوو، چه‌ند مشت ئاوی به‌ ده‌موچاویدا کرد، له‌به‌ر خۆیه‌وه‌ “به‌بێ ئاو و پانکه‌، ئه‌مه‌ که‌ی ژیانه‌ .. ”.

ئه‌وجار هاته‌ ده‌ره‌وه‌ و به‌لای راستدا خۆی به‌ ئاشپه‌زخانه‌که‌دا کرد، به‌ڵکو له‌ بالکۆنه‌که‌ که‌مێك هه‌وا بیگرێته‌وه‌. هاوڕێکه‌ی له‌به‌رده‌م ته‌نوورێکی ته‌نه‌که‌دا، که‌ ئه‌و ڕۆژانه‌ جێگه‌ی ته‌نووری ڕاستینی گرتبووه‌وه‌، خه‌ریکی نان کردن بوو، ڕووی تێ کرد...

درێژه‌ی بابه‌ت...


توند ده‌رگه‌ی داخسته‌وه‌ و لاوه‌که‌ به‌ حه‌په‌ساوییه‌وه‌، جارێکی تر چاوی به‌ناو زینداییه‌کاندا گێڕایه‌وه‌، ده‌ستبه‌جێ سامان بانگی کرد...

سامان: ئارام.. ئارام

ئارام: ئه‌وه‌ لێره‌ چی ده‌که‌ن، چۆن من ئێوه‌م نه‌بینی، له‌سه‌ر چی گیراون؟

ئالان: ئه‌ی پێمان ناڵێیت، تۆ له‌ کوێوه‌، ده‌ڵێیت به‌ میوانی بۆ ئێره‌ هاتووی؟

ئارام: میوانی چی، من به‌ سه‌ردان بۆ لای ئێوه‌هاتم، که‌ چوومه‌ که‌لاوه‌که‌تان، دراوسێکه‌تان، ژنه‌که‌ی حه‌سه‌ن وتی " له‌ درزی ده‌رگه‌وه‌ به‌ چاوی خۆم دیتم، ئاساییش له‌ته‌ك ئه‌و ماڵه‌ی خواره‌وه‌ گرتنی". منیش، جانتاکه‌ی خۆم، لای ئه‌وان دانا و پێم باشبوو بێم له‌ ئاساییش پرسیارتان بکه‌م. هه‌ر که‌ هاتمه‌ ئاساییش بردمیانه‌ لای به‌ڕێوه‌به‌ری ئاساییش «سمکۆ» و پێم وت، که‌ دوو براده‌رم له‌لایه‌ن چه‌کداری ئێوه‌وه‌، ئه‌م دوانیوه‌ڕۆیه‌ له‌ ماڵه‌وه‌ گیراون و هاتووم بزانم بۆچی و به‌چی تۆمه‌تبار کراون. ئه‌ویش یه‌کسه‌ر وتی " تۆش کۆمونیستی، یاخوا به‌خێڕ بێیت، باشه‌ به‌پێی خۆت هاتووی؟ جارێ ئه‌مشه‌و لامان میوان به‌ و ئه‌وسا پێت ده‌ڵێم". ئیتر به‌مجۆره‌ منیان کرده‌ لای ئێوه‌. باشه‌ کاتێك که‌ من هاتمه‌ ده‌می ده‌رگه‌که‌، بۆ من ئێوه‌م نه‌بینی؟

درێژه‌ی بابه‌ت...






ته‌واوی په‌ڕگه‌کانی وێبلاگ

دواترین | په‌ڕگه‌ی 1 له‌ 6 | ‌په‌ڕگه‌ی ڕابردوو

ژماره‌ی کرته‌کان له‌م بلاگه‌