ڕەهەندەکانی گۆڕان
سەرنجدانێکی ڕەخنەییە لە پەرتووکی (گۆڕان و وەرگۆڕان )
نووسینی: هەژێن
لە بڵاوکراوەکانی سەکۆی ئەنارکیستانی کوردستان نۆڤەمبەری ٢٠١١
بەرایی:
خوێنەرانی هێژا، ئەوەی کە بووە هاندەری نووسینی ئەم سەرنجانە لەمەڕ پەرتووکی (گۆڕان و وەرگۆران: جیهانبینییەکی شیکاریی هزریی و ڕامیاریی و کۆمەڵایەتیی بۆ فەلسەفەی یەکسانییخوازیی) نووسینی هێژا (دارا ئەحمەد)، داخوازی خودی نووسەر بوو بۆ سەرنجدان لەسەر پەرتووکەکەی، پێش بڵاوکردنەوەی چاپە نوێیەکەی. پاش ئەوەی کە سەرنجەکانم تەواو بوون، گەیشتمە ئەو بڕوایەی کە باشترە ئاڵوێری زانیاری و سەرنج و ڕەخنە لە بازنەیەکی گەورەتردا بێت، بۆ ئەوەی خوێنەرانیش هەم لە مشتومڕ و بۆچوونگۆڕینەوەکان ئاگاداربن و هەم ئاسانتر بتوانن بەشداری کارا بکەن، تاوەکو لەو ڕێگەوە بتوانین بەستەڵە هزریی و ئایدیۆلۆجییەکان بشکێنین و زەمینە بۆ نزیکبوونەوە و لەیەكگەیشتن و بەیەکدی ئاشنابوون لەبار بکەین.
لەوێوە کە، من وەك سۆشیالیستێکی ئازادیخواز [دژە-سەروەر]ێك باوەڕم بە مارکسیزم [سۆشیالیزمی دەوڵەتی] نییە و کۆمونیزمیش ئەو وێناندنە، کە مارکسیستەکان لە خودی( مارکس)ەوە تا دوا کۆمونیستە دەسەڵاتخوازەکان بەدەستییانەوە داوە، باوەڕم پێی نییە و پێموایە هەڵەوگەڕاوی ئەفسانەی بەهەشتە و ئەو شێوازی پێگەیشتنە و پێداویستی دەوڵەت و دیکتاتۆری پارت و دەستەبژێری کۆمونیست (بەنێوی پرۆلیتاریا) و چۆنییەتی توانەوەی دەوڵەت لەو کۆمەڵگەدا، ئایدیالیستانەیە و لە لێکدانەوە و پاساوی ئایدیالیستەکان، بۆ گەیشتن بە بەهەشت و بەڕێوەبەرایەتی کاروبارەکانی ناو بەهەشت، دەچێت. ئەگەر بە وردی سەرنجی تێزی توانەوەی دەوڵەتی سۆشیالیستی بدەی، دەبینیت لە بوونەخواردنی کێشکەکانی بەهەشت دەچێت، کە بە پێی بۆچوون و گێڕانەوەکانی ناو قورئان، دەبنە خواردن بۆ بەهەشتیان و پاشان لە ئیسکوپروسکیان کێشکە-خواردراوەکان چێ دەبنەوە و دەفڕنەوە سەر لکی دار و درەختەکان. ئایا دروستکردنی دەوڵەتێك و لە خۆوە توانەوەی لە چیرۆکە پوچگەراییەکانی بەهەشت ناچێت؟
ئەمە سووکایەتی نییە، ئەگەر بڵێم من مارکسیزم بە دونیاییکردنی ئایینەکان دەبینم و بەس. چونکە لە مارکسیزمدا مارکس و ڕابەرانی پاش وی، جێی خوا و پەیامبەرانی دەگرنەوە و دەبنە بتی پیرۆز و خوا کە لە ئاییەکاندا نیشانەی هۆشی سەروومرۆییە و شایانی پاشڕەوییە، دەستەبژێری کۆمونیستەکان و لەناویاندا ڕابەران و ئیدئۆلۆگەکانیان ئەم ڕێوشوێنە پایەبەرزە داگیردەکەن و دەبنە مامۆستا و فەرماندەری نەزانەکان ( نەزان لە دیدگەی ئەوانەوە). پاشان قۆناخبەندی مێژوو و شۆڕش و فەرماندانیان بە شۆرش و لێکدانەوەیان بۆ شۆڕش و ڕۆڵی کۆمونیستەکان و پارتەکەیان و پیرۆزی گوتەکانیان و دیاریکردنی دروستی و نادروستی هەر بۆچوون و هزر و تێڕوانێك یا هەر ئارەزووییەکی مرۆیی بە بەراورد بە دەقە پیرۆزەکان. دواجار ئاراستەکردنی چارەنووسی مرۆڤەکان و مێژوو بەو جۆرەی کە چەند کەسێك هێڵکارییان بۆ کێشاوە و ناچاربوون بە ملدان بەو نەخشانە وەك ڕاستییەکی بێچەندوچوون. ئایا ئەمە هیچ جیاوازییەکی لەتەك ڕێڕەو (مذهب) و ئایینەکان هەیە؟
بەم بەراییە کورتەوە، هەوڵدەدەم بەپێی توانای بۆچوونی کەسیی خۆم لەمەڕ ئەو بیرۆکانەی کە نووسەر بەنێوی “هزری نوێی کۆمونیستی” دەیانخاتە بەرچاومان، بخەمەڕوو.
بۆ داگرتنی پەرتووکەکە کلیکی ئێرە بکە gorran & wergorran
ئەنارکیزم و ئەنارکۆسەندیکالیزم
نووسینی: ڕودۆلف ڕۆکەر
و. لە فارسییەوە: هەژێن
بەڕاییەکی کورت لەمەڕ ئەنارکۆسەندیکالیزم
ئەنارکۆسەندیکالیزم، شێوازی خەبات و ڕێکخستنی ئازادیخوازانەیە لە بواری خەباتی جەماوەریدا، کە لەسەر پایەی خۆڕێکخستن و خۆچالاکی و خۆبڕیرادان و خۆجێبەجێکردنی تاکی چەوساوە لە خواڕەوەڕا لە بنکەی جەماوەریی فراوان و لە ناوەندی ژیانی کۆمەڵایەتیدا وەك ئەڵتەرناتیڤی ڕێکخستن و چالاکی و فەرمانبەری و جێبەجێکردن لەسەر بنەمای گوێرایەڵیی بۆ سەرەوە و شێوازی قوچکەییانەی(هیراشی) ڕێکخسنی باو، کە دەسەڵات و ئاراستە ڕامیارییە دەسەلاتخوازەکان بۆ ڕاگرتن و پاراستنی سیستەمی چینایەتی، بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکانی پێ لە قاڵب دەدەن و گیانی ئازادیخوازیی و کارابوون و دەستپێشخەریی لە تاكی چەوساوە دەسێننەوە و دەیکەنە تاکی خۆسباوەڕ و پاشکۆ و ملکەچی بڕیارە پێشتر دریاریکراوەکان. ئەم شێوازە لە کوشتنی گیانی کارابوون و چالاکبوون و بەدەربەستبوون، تەنیا لەلایەن دەسەڵات و پارتە پارلەمانیییەکانەوە نەگیراوەتەبەر، بەڵکو فێرگە و ئاراستە سۆشیالیستییە دەسەڵاتخوازەکان(پڕۆ-مارکسیزمەکان)نیش ئەوەی کە بۆرجوازی نەیتوانیوە کۆمەڵایەتی بکاتەوە، ئەوان بەلەخۆبوردوویەوە بۆ کۆمەڵگەی چینایەتی یەنجامیان داوە.
ئەناکۆسەندیکالیزم وەك ڕێبازی یەکێتیگەرایی شۆڕشگێرانە لەبەرامبەر هەوڵە خۆشباوەڕگەر و خەڵەتینەرەکانی بۆرجوازی بەوەی بە پارانەوە و چاوەڕوانی و متمانە بە نوێنەرە پارلەمانییەکان، بەوەی ڕۆژێك لە ڕۆژان ژیان و گوزەرانی چینە ژێردەستەکان (ناسەروەرەکان) باشتر دەبێت، هەروەها لەبەرامبەر خۆشباوەڕیی و پاشکۆکردنی چین و توێژە ژێردەستەکان لە دووی پارتە ڕامیارییەکانی دەستەبژێران، بەوەی ئەگەر چەوساوان وزە و هێزی خۆیان بکەنە پاڵپشتی پارتی ڕابەر و دەستەبژێرە فەرماندەرەکەی، ئەوا پاش بەدەسەلاتگەیشتنی ئەو ئاغایانە، چەوساوان بە ئاواتەکانی خۆیان دەگەن و جیاوازییە چینایەتییەکان وەك بەفری بەهاران بە جادووی ڕابەری ئەوان دەتوێتەوە. ئەنارکۆسەندیکالیزم لەبەرامبەر ئەو فریوکارییە هەزارانباربووانەدا وەك ئەلتەرناتیڤی خۆڕابوونی چەوساوان و خۆرزگارکردن چەوساوان لە نوێنەرایەتی پارلەومانی و ڕابەرایەتی دیکتاتۆری پارتەکان، وەك وەڵامدانەوە بە پێداویستی خەباتی چینایەتی لە دەروونی خودی بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی و جەماوەریی چەوساوانەوە هاتووەتە مەیدان و هەر لە سەرەتاوە لە شێوەی ڕێکخستن و شێوازی خەبات و میکانیزمەکانی کار و چالاکی و ڕۆڵی تاکە چەوساوەکان لە دیاریکردنی داهاتووی خۆیاندا لەتەك یەکێتیگەرایی یاسایی و پاشکۆگەرایی پارتە چەپەکاندا سنووربەندی کردووە. لە هزر و ئایدیای ئەنارکۆسەندیکالیستیدا ڕێکخراوە جەماوەرییەکان و خەباتی کۆمەڵایەتی سەنگەری لاوەکی و کاتی خەباتی چینایەتی نین، بەڵکو تاکە سەنگەری شۆرگێڕانە و چەکی کارای ئەو خەباتە پێکدەهێنن و هاوکات یەکەی ڕێکخستنی کۆمەڵگەی داهاتوون. لەمەش واوەتر یەکێتییە شۆڕشگێرەکان لە ژیان و کاروبار و چالاکی ڕۆژانەدا هەوڵی لێدان لە پایەکانی سیستەمی چینایەتی دەدەن و دەخوازن هەر ئەمڕۆ و لە دەروونی سیستەمی چینایەتیدا سوونەت و کولتوور و پایەکانی ژیان و مامەڵەی مرۆڤی نوێ جێخستنە بکەن و هاوسەنگی هێز لە خەباتی ڕۆژانەدا بەلای کۆمەڵگەی هاوبەش و هەرەوەزیدا بشکێننەوە.
جیاوازییە سەرەکییەکانی ئەنارکۆسەندیکالیزم وەك هزر و ئایدیای یەکێتییە شۆڕشگێڕانەکان لەتەك یەکێتییە زەردە یاساییەکان و پاشکۆکان، ئەوەن، کە لەبەرامبەر ناوەندگەرایی بڕیاردان و سنوورداریی نەتەوەیی و نیشتمانیدا، خۆجێی چالاکی دەکەن و جیهانی بیردەکەنەوە، لەبەرامبەر پێهکاتەی قوچکەیی ڕێکخستندا، خوازیاری یەکێتی پیشەیی یەکگرتوو لە تۆڕی کۆمەڵایەتیدا لەسەر بنەمانی فیدرالیستین، لەبەرامبەر گوڕیڕایەڵی ناوەندی و یاسا و دەوڵەت، خەریکی هەڵخڕاندنی خەباتی ڕاستەخۆ و کتوپڕ و مانگرتنی گشتی دەبن، لەبەرامبەر دەوڵەتیکردنەوە و بازاری لیبراڵ، کار بۆ پێکهێنانی هەرەوەزییە ئازادەکان و خۆبەڕێوەبەرایەتی چین و توێژە بندەستەکانن لە شوێنی کار و ژیانی خۆیاندا، بە واتایەکی دیکە واتە دەستکۆتاکردنی هەنگاوبەهەنگاوی سەروەران و سیستەمی چینایەتی لە ژیانی ڕۆژانەدا پێبەپێی هوشیاربوونەوە و ڕیکخرانوون و دەستبەکاربوون و پەرەگرتنی هێزی یەکگرتووی چەوساوان بۆ سەپاندنی ویست و خواستیان و کۆمەڵایەتیبوونەوەی کولتووری هاوبەشیی و هاریکاری و هەرەوەزی ژیانی مرۆڤەکان لە کۆمەڵگە ئازادە بێسەروەرەکاندا و کۆتاییهێنانی یەکجاری بە سەرکوت و نایەکسانی و نادادوەری کۆمەڵایەتی. (و.ك)
بۆ داگرتنی نوسخەی ئینتەرنێتی کلیکی ئێرە بکە
Rudollf Roker
w. le Farsîyewe*: Hejên
Enarkîzm rewtêkî dyarîkrawî hizrîye le hizrî komellayetîyda, ke peyrrewanî xwazyarî hellweşandnewey çepawillgerîye (monopolies) abûrîyekan û lenawbirdnî gişt dezge ramyarîy û komellayetîye serkutgerekanî komellgen. Lebrî sîstemî abûrîy sermayedarî, enarkîstekan xwazyarî komelle azadekanî gişt hêze berhemhênerekanî komellgen, leser bnemay karî herewezî, ke take amancyan, dabînkirdnî pêdawîstîyekanî hemû endamanî komellgeye. Ewan lebrî dewllete neteweyye henûkeyyekan û dezge ramyarîye dabrraw û bîrokratîkekanyan, xwazyarî fîdrasyonî komîwnîtîye azadekanin, ke leser bnemay hawberjewendêtî abûrîy û komellayetîyan pêkewe peywestin û be harîkarî beramberane û rêkewtinî azadane, karubarekanyan cêbecê deken.
Her kesêk be wirdbînîyyewe le geşey abûrîy û ramyarîy sîstemî komellayetî henûkeyî bkollêtewe, boy derdekewêt ke em amancane le bîrokey îwtopyayî kemayetîyekî xeyallperwerewe serçawe nagrin, bellku serencamî lucîkîyaney twêjînewey qullî narrêkîye komllayetîye cêkewtekanin, ke letek her qonaxêkî tazey barudoxî komellayetîy henûkeyîda, xoyan be şêweyekî aşkratir û zyanmendtir dexenerrû. Sermayedarî çepawillgeraney hawçerx û dewllete sertapagîrekan, tenya dwaqonaxî peresendinêkin, ke be naçarîy be lûtkey degat û derbaz û kotayyekî dîkey nabêt.
Peresendinî nehametbarî sîstemî abûrîy henûukeyî, ke buwete hoy kellekekirdnî tewawî samanî komellayetî le destî kemayetîkî berter û serkutî berdewamî cemawerî berînî xellk, bwarî bo kardanewey ramyarîy û komellayetîy henûkeyî rexsanduwe û tenanet le hemû rûyekewe buwete hawelldwaney. Sîstemî henûkeyî, berjewendî zorîney komellgey mroyî, kirdote qurbanî berjewendî taybetî çend kesêk û serencam beşêweyekî sîstîmatîk, peywendî rastîney nêwan mrovekanî lenêw birduwe. Xellkî ewey le bîrî kirduwe, ke pîşesazî boxoy amanc nîye, bellku debêt tenya amrazêk bêt bo dabînkirdnî jyanî mrov û kereste pêwîstekan û deseberkirdnî helî behremendibûn le roşnibîrîyekî ballatrî kultûrî. Le her kwê pîşesazî bbête hemû ştêk, lewênderê kar gringî akarîy xoy ledest dedat û mrov debête hîç, lêrewe rêrrewî serkutgeraney abûrîy dest pêdekat, ke nehametbarîy şêwazekanî karkirdin hîçyan le serkutgerîy ramyarîy kemtir nabêt. Lerrastîda serkutî ramyarîy û abûrîy, herdûk beşêweyekî hawta tewawkerî yekdîn û le yek serçeşmewe helldequllên.
Sîstemî komellayetî hawçerx, le nawewerra, rêkxistinî komellayetîy her wllatêkî beser çînî dijbeyekda dabeşanduwe û le dereweş ra, bazne hawbeşe roşnibîrîyekanî, le netewe dijbeyekekanda têkişkanduwe; herdûk, çînekan û netewekan, le dujimnayetîyekî bêkotayîda rûberrûy yekdî debnewe û behoy cenge berdewamekanyanewe jyanî komellayetîyan le bargirjîy berdewamda ragirtuwe. Dû cengî cîhanî le nîw sededa û şwêneware trisnakekanyan û metrisî berdewamî hersate rûdanî cenge tazekan, ke ewrroke ballî beser hemû gelanda kêşawe, tenya serencamî locîkyaney weha barudoxêkî le twanabedern, ke boy heye bbête hoy nehametîy zyatrî cîhanî. Hokarî aşkray eweye, ke ewirrke zorbey dewlletekan wabesteen, beşêkî zor le dahatî sallaney berhemî komelayetî bo benaw parêzgarî neteweyî û danewey qerzî cengekanî pêşûtir bxenelawe, eme selmênerî nalebarî û çarehellnegrî barudoxî ewrrokeyye; pêwîste bo her kesêk rûn bêt, asayîşêk ke dewllet pagendey dabînkirdnî bo takekan dekat, xercî le sûdî zyatre.
درێژهی بابهت...ڕودۆڵف ڕۆکهر
و. لە فارسییەوە*: ههژێن
ئهنارکیزم ڕهوتێکی دیاریکراوی هزرییە له هزری کۆمهڵایهتییدا، که پهیڕهوانی خوازیاری ههڵوهشاندنهوهی چهپاوڵگهرییه (monopolies) ئابوورییهکان و لهناوبردنی گشت دهزگه ڕامیاریی و کۆمهڵایهتییه سهرکوتگهرهکانی کۆمهڵگهن. لهبری سیستهمی ئابووریی سهرمایهداری، ئهنارکیستهکان خوازیاری کۆمهڵه ئازادهکانی گشت هێزه بهرههمهێنهرهکانی کۆمهڵگهن، لهسهر بنهمای کاری ههرهوهزی، که تاکه ئامانجیان، دابینکردنی پێداویستییهکانی ههموو ئهندامانی کۆمهڵگهیه. ئهوان لهبری دهوڵهته نهتهوهییه ههنووکهییهکان و دەزگە ڕامیارییە دابڕاو و بیرۆکراتیكهکانیان، خوازیاری فیدراسیۆنی کۆمیونیتییە ئازادهکانن، که لهسهر بنهمای هاوبهرژهوهندێتی ئابووریی و کۆمهڵایهتییان پێکهوه پهیوهستن و به هاریکاری بەرامبەرانە و ڕێکهوتنی ئازادانه، کاروبارهکانیان جێبهجێ دەکهن.
ههر کهسێك بە وردبینیییەوە له گهشهی ئابووریی و ڕامیاریی سیستهمی کۆمهڵایهتی ههنووکهیی بکۆڵێتهوه، بۆی دهردهکهوێت که ئهم ئامانجانه له بیرۆکەی یوتۆپیایی کەمایەتییەکی خەیاڵپەروەرەوە سهرچاوه ناگرن، بهڵکو سهرهنجامی لوجیکییانهی توێژینهوهی قوڵی ناڕێکییه کۆمڵایهتییه جێکهوتهکانن، که لهتهك ههر قۆناخێکی تازهی بارودۆخی کۆمهڵایهتیی هەنووکەییدا، خۆیان به شێوهیهکی ئاشکراتر و زیانمەندتر دەخەنەڕوو. سهرمایهداری چهپاوڵگهرانەی هاوچهرخ و دهوڵهته سهرتاپاگیرهکان، تهنیا دواقۆناخی پهرهسهندنێکن، که به ناچاریی بە لووتکهی دەگات و دەرباز و کۆتاییهکی دیکەی نابێت.
پهرهسهندنی نههامهتباری سیستهمی ئابووریی ههنوووکهیی، که بووهته هۆی کهڵهکهکردنی تەواوی سامانی کۆمهڵایهتی له دهستی کهمایهتیکی بهرتهر و سهرکوتی بهردهوامی جهماوهری بهرینی خهڵك، بواری بۆ کاردانهوهی ڕامیاریی و کۆمهڵایهتیی ههنووکهیی ڕهخساندووه و تهنانهت له ههموو ڕوویهکهوه بووهته هاوهڵدوانهی. سیستهمی ههنووکهیی، بهرژهوهندی زۆرینهی کۆمهڵگهی مرۆیی، کردۆته قوربانی بهرژهوهندی تایبهتی چهند کهسێك و سهرهنجام بهشێوهیهکی سیستیماتیك، پهیوهندی ڕاستینهی نێوان مرۆڤهکانی لهنێو بردووه. خهڵکی ئەوەی له بیری کردووه، که پیشهسازی بۆخۆی ئامانج نییه، بهڵکو دهبێت تهنیا ئامرازێك بێت بۆ دابینکردنی ژیانی مرۆڤ و کهرهسته پێویستەکان و دهسهبهرکردنی ههلی بههرهمهندبوون له ڕۆشنبیرییهکی باڵاتری کولتووری. له ههر کوێ پیشهسازی ببێته ههموو شتێك، لهوێندهرێ کار گرنگی ئاکاریی خۆی لهدهست دهدات و مرۆڤ دهبێته هیچ، لێرهوه ڕێڕهوی سهرکوتگهرانهی ئابووریی دهست پێدهکات، که نههامهتباریی شێوازهکانی کارکردن هیچیان له سهرکوتگهریی ڕامیاریی کهمتر نابێت. لهڕاستیدا سهرکوتی ڕامیاریی و ئابووریی، ههردووك بهشێوهیهکی هاوتا تهواوکهری یهکدین و له یهك سهرچهشمهوه ههڵدهقوڵێن.
سیستهمی کۆمهڵایهتی هاوچەرخ، له ناوهوهڕا، ڕێکخستنی کۆمهڵایهتیی ههر وڵاتێكی بهسهر چینی دژبهیهکدا دابهشاندووه و له دهرهوهش ڕا، بازنه هاوبهشه ڕۆشنبیرییهکانی، له نهتهوه دژبهیهکهکاندا تێكشکاندووه؛ ههردووك، چینهکان و نهتهوهکان، له دوژمنایەتییەکی بێکۆتاییدا ڕووبەڕووی یهکدی دهبنەوە و بههۆی جهنگه بەردەوامەکانیانەوە ژیانی کۆمهڵایەتییان لە بارگرژیی بهردهوامدا ڕاگرتووه. دوو جهنگی جیهانی له نیو سهدهدا و شوێنەوارە ترسناکهکانیان و مهترسی بەردەوامی ههرساته ڕوودانی جهنگه تازهکان، که ئهوڕۆکه باڵی بهسهر ههموو گهلاندا کێشاوە، تهنیا سهرهنجامی لۆجیکیانهی وهها بارودۆخێکی له توانابهدهرن، که بۆی هەیە ببێتە هۆی نههامهتیی زیاتری جیهانی. هۆکاری ئاشکرای ئهوهیە، که ئهوڕکه زۆربهی دهوڵهتهکان وابەستەەن، بهشێکی زۆر له داهاتی ساڵانهی بەرهەمی کۆمەلایەتی بۆ بهناو پارێزگاری نهتهوهیی و دانهوهی قهرزی جهنگهکانی پێشووتر بخهنهلاوه، ئەمە سهلمێنهری نالهباری و چارهههڵنهگری بارودۆخی ئهوڕۆکهییه؛ پێویستە بۆ ههر کهسێك ڕوون بێت، ئاساییشێك که دهوڵهت پاگهندهی دابینکردنی بۆ تاکهکان دهکات، خهرجی له سوودی زیاتره.
درێژهی بابهت...Nûsînî: rudollf roker
Û. Le farsîyewe:
Bîroke enarkîstîyekan le hemû serdeme mêjûyyekanda berçaw dekewn. Le endêşey hekîmî çînî lao- tse (wane û rêgey rast- The Course and The Righit Way) û fîlosofanî dwatrî yonanî û hêdonîstekan (Hedonistis) û sînîkekan (Ciynicis ) û peyrewanî dîkey layengirî ”mafî sruştî”, betaybet le endêşey zêno (Zeno) binyatnerî qutabxaney rewaqî (The Stoic ) û neyarî eflatun da, şwênpay em fîlosofîye bedî dekrêt. Em derbrrînane le wane ‘îrfanîyekanî karpokratîs le (eskenderye) da hatûn û karayî berçawyan leser hendêk araste krîstîyekanî sedekanî nêwerast le ferense, allman, îtalya, holend û îngland hebuwe, ke be zorî rûberrûy tunditrîn sza debûnewe. Le mêjûy çaksazîyekanî (bohêmyayî) da, pîter çêlkîskî (Peter Chelcickiy) bewperî twanawe piştîwanî lem bawerre kird û le pertukekey xoyda “pakîy bawerr”, heman hellsengandinî beramber dewllet û klîsa xisterrû, ke çend sede paştir tolistoy bewe geyişt. Le nêwan mrovdostanî dîkeda, rabêlays (Rabelais)îş dyare, le pyahelldanî şarî xoşbextî (Theleme Gargantua)da wênayek le jyan dexaterrû, ke le gişt kotubendekanî serwerî azad buwe. Le nêw layengranî dîkey endêşey azadîxwazîda, detwanîn nawî lu butye (La Boetie) , sîluyan marşal Syilvain û le hemuwan berçawtir, dîdrut Diderot nawberîn, ke nûsîne dreşawekanî nîşaneyekin le endêşey azadbûnî le her core demargîrîyekî serkutgerane.
Le heman katda, peresendinî çemkî enarkîzm le mêjûy tazeda têgeyîştinêkî roşintrî be jyan bexşî û wellamdanewekî destebecê bû be rewtekanî geşey komellayetî ke le sedekanî dwatrî mêjûda hatne arawe. Bo yekemîn car eme lelayen wilyem guduyn (1756-1836)ewe le nûsîne serincrakêşekeyda (lêkollîneweyek lemerr yeksanî ramyarî û karayî leser xoşbextî û bexterwerî giştî (lenden 1793)da encam dra. Detwanîn bllêyn karekey goduyn, berhemî pêgeyînî drêjmawey çemke radîkalle ramyarîy û komellayetîyekanî îngland bû, ke le corc buçananGeorge Buchanan destipêdekat û le rîçard hokerrichard Hooker, gêrard wînistanlî Gerard Winistanley, algêrnon sîdnî Algernon Sidney, can lokJohin Locke, robêrt walasRobert Wallace, can blêrizJohin Bellers, be cêrmî bêntam Jeremiy Bentham, cozîf prîstilîJoseph Priestley, rîçard prays Richard Price û tomas payn Thomas Paine degat.
درێژهی بابهت...نووسینی: ڕودۆڵف ڕۆکهر
و. له فارسییهوه:
بیرۆکە ئهنارکیستییەکان لە هەموو سەردەمە مێژووییەکاندا بهرچاو دهکهون. لە ئەندێشەی حەکیمی چینی لائۆ- تسە (وانە و ڕێگەی ڕاست- The Course and The Right Way) و فیلۆسۆفانی دواتری یۆنانی و هێدۆنیستهکان (Hedonists) و سینیکهکان (Cynics ) و پەیرەوانی دیکەی لایەنگری ”مافی سروشتی”، بەتایبەت لە ئەندێشەی زێنۆ (Zeno) بنیاتنەری قوتابخانەی ڕەواقی (The Stoic ) و نهیاری ئەفلاتون دا، شوێنپای ئەم فیلۆسۆفییه بەدی دەکرێت. ئەم دهربڕینانه لە وانە عیرفانییهکانی کارپۆکراتیس لە (ئەسکەندەریە) دا هاتوون و کارایی بەرچاویان لەسەر هەندێك ئاراستە کریستییەکانی سەدەکانی نێوەراست لە فەرەنسە، ئاڵمان، ئیتالیا، هۆلەند و ئینگلاند هەبووە، کە بە زۆری ڕووبەڕووی توندترین سزا دەبوونەوە. لە مێژووی چاکسازییەکانی (بۆهێمیایی) دا، پیتەر چێلکیسکی (Peter Chelcicky) بەوپەری تواناوە پشتیوانی لەم باوەڕە کرد و لە پەرتوکەکەی خۆیدا «پاکیی باوەڕ»، هەمان هەڵسەنگاندنی بەرامبەر دەوڵەت و کلیسا خستەڕوو، کە چەند سەدە پاشتر تۆلستۆی بەوە گەیشت. لە نێوان مرۆڤدۆستانی دیکەدا، ڕابێلایس (Rabelais)یش دیارە، لە پیاهەڵدانی شاری خۆشبەختی (Theleme Gargantua)دا وێنایەك لە ژیان دەخاتەڕوو، کە لە گشت کۆتوبەندەکانی سەروەری ئازاد بووە. لە نێو لایەنگرانی دیکەی ئەندێشەی ئازادیخوازیدا، دەتوانین ناوی لو بوتیە (La Boetie) ، سیلویان مارشال Sylvain و لە هەمووان بەرچاوتر، دیدروت Diderot ناوبەرین، کە نووسینە درەشاوەکانی نیشانەیەکن لە ئەندێشەی ئازادبوونی لە هەر جۆرە دەمارگیرییەکی سەرکوتگەرانە.
لە هەمان کاتدا، پەرەسەندنی چەمکی ئەنارکیزم لە مێژووی تازەدا تێگەییشتنێکی ڕۆشنتری بە ژیان بەخشی و وەڵامدانەوەكی دەستەبەجێ بوو بە ڕەوتەکانی گەشەی کۆمەڵایەتی کە لە سەدەکانی دواتری مێژوودا هاتنە ئاراوە. بۆ یەکەمین جار ئەمە لەلایەن ولیەم گودوین (1756-1836)ەوە لە نووسینە سەرنجراکێشەکەیدا (لێکۆڵینەوەیەك لەمەڕ یەکسانی ڕامیاری و کارایی لەسەر خۆشبەختی و بەختەروەری گشتی (لەندەن 1793)دا ئەنجام درا. دەتوانین بڵێین کارەکەی گۆدوین، بەرهەمی پێگەیینی درێژماوەی چەمکە ڕادیکاڵە ڕامیاریی و کۆمەڵایەتییەکانی ئینگلاند بوو، کە لە جۆرج بوچانانGeorge Buchanan دەستپێدەکات و لە ڕیچارد هۆکەرRichard Hooker، گێرارد وینستانلی Gerard Winstanley، ئالگێرنۆن سیدنی Algernon Sidney، جان لۆكJohn Locke، ڕۆبێرت والاسRobert Wallace، جان بلێرزJohn Bellers، بە جێرمی بێنتام Jeremy Bentham، جۆزیف پریستلیJoseph Priestley، ڕیچارد پرایس Richard Price و تۆماس پاین Thomas Paine دەگات.
درێژهی بابهت...Mîxaîl bakunîn (1870)
Û. Le farsîyewe:
Ba le barudoxî wllatanî derewey ferense, bkollînewe, ke tyayanda bzavî soşyalîstî buwete hêzêkî ketwarîy…. Partî krêkaranî soşyal dêmokratî allman (S.D.W.P) û yekêtî giştî krêkaranî allman (G.A.G.W) ke fêrdînand lasall daymezrandûn, herdûk soşyalîstin, bew watayey ke deyanewêt peywendî nêwan krêkar û sermayedar be şêwazî soşyalîstîy bgorrn [hellweşandnewey sermayedarî]. Hem lasallîyekan û hem partî ayiznax [nêwekey le kongrey 7-9î ogustî 1869 wergîrawe, ke le ayiznax Eisenach berpa kra] be tewawî letek yekdî hawrran, ke bo encamdanî weha gorranêk, bêçenduçûn pêwîst debêt, ke sereta dewllet rîfom bikrêt û eger em kare le rêgey pagendey berifrawan û bzavêkî krêkarî yasayî aştîxwazewe netwanra encam bidrêt, lew bareda debêt dewllet be zor rîform bikrêt, wate le rêgey şorrşêkî ramyarîyewe.
Gişt soşyalîstekanî allman lew bawerredan, ke debêt şorrşî ramyarîy pêş şorrşî komellayetîy bkewêt. Eme helleyekî kuşindeye. Her şorrşêk ke pêş şorrşî komellayetîy rû bdat, benaçarî şorrşêkî borcwazîy nwê û betwanatir debêt – ke tenya detwanêt be soşyalîzmî borcwazî kotayî bêt- wate şêwazêkî fre zîrekanetrî perdepoşkrawî behrekêşîy prolîtarya lelayen borcwazîyewe. [Be hoy ''soşyalîzmî borcwazîyewe'', bew core bakonîn û herwa markis derîdebrrin, wate hawkarîy nêwan sermayedar û krêkar, ''cemawer'' û dewllet. - Le allmanya le serdestî bîsmark, le serdemî êmeda lelayen ballî rastî soşyal dêmokratekan ''sermayedare roşnibîrekan'' û lîbrallekanewe be giştî bangewazî bo dekrêt].
درێژهی بابهت...و. له فارسییهوه:
با له بارودۆخی وڵاتانی دهرهوهی فهرهنسه، بکۆڵینهوه، که تیایاندا بزاڤی سۆشیالیستی بووهته هێزێکی کهتواریی…. پارتی کرێکارانی سۆشیال دێمۆکراتی ئاڵمان (S.D.W.P) و یەکێتی گشتی کرێکارانی ئاڵمان (G.A.G.W) که فێردیناند لاساڵ دایمەزراندوون، ههردووك سۆشیالیستن، بهو واتایهی که دهیانهوێت پهیوهندی نێوان کرێکار و سهرمایهدار به شێوازی سۆشیالیستیی بگۆڕن[هەڵوەشاندنەوەی سهرمایهداری]. ههم لاساڵییهکان و ههم پارتی ئایزناخ [نێوهکهی له کۆنگرهی 7-9ی ئۆگوستی 1869 وهرگیراوه، که له ئایزناخ Eisenach بهرپا کرا] به تهواوی لهتهك یهکدی هاوڕان، که بۆ ئهنجامدانی وهها گۆڕانێك، بێچهندوچوون پێویست دهبێت، که سهرهتا دهوڵهت ڕیفۆم بکرێت و ئهگهر ئهم کاره له ڕێگهی پاگهندهی بهرفراوان و بزاڤێکی کرێکاری یاسایی ئاشتیخوازهوه نەتوانرا ئهنجام بدرێت، لهو بارهدا دهبێت دهوڵهت به زۆر ڕیفۆرم بکرێت، واته لە ڕێگەی شۆڕشێکی ڕامیارییەوە.
گشت سۆشیالیستهکانی ئاڵمان لهو باوهڕهدان، که دهبێت شۆڕشی ڕامیاریی پێش شۆڕشی کۆمهڵایهتیی بکەوێت. ئهمه ههڵهیهکی کوشندهیه. ههر شۆڕشێك که پێش شۆڕشی کۆمهڵایهتیی ڕوو بدات، بهناچاری شۆڕشێکی بۆرجوازیی نوێ و بەتواناتر دهبێت – که تهنیا دهتوانێت به سۆشیالیزمی بۆرجوازی کۆتایی بێت- واتە شێوازێکی فرە زیرەکانەتری پەردەپۆشکراوی بەهرهکێشیی پرۆلیتاریا لەلایەن بۆرجوازییهوه. [بە هۆی ''سۆشیالیزمی بۆرجوازییەوە''، بەو جۆرە باکۆنین و هەروا مارکس دەریدەبڕن، واتە هاوکاریی نێوان سەرمایەدار و کرێکار، ''جەماوەر'' و دەوڵەت. - لە ئاڵمانیا لە سەردەستی بیسمارك، لە سەردەمی ئێمەدا لەلایەن باڵی ڕاستی سۆشیال دێمۆکراتەکان ''سەرمایەدارە ڕۆشنبیرەکان'' و لیبراڵەکانەوە بە گشتی بانگەوازی بۆ دەکرێت].
درێژهی بابهت...Carol Ehirlich
Û. Le farsîyewe
Beşî sêyem:
Bargerayî* (Situationism) û anarko- fêmînîzm
Gorrînî cîhan û allugorrî pêkhatey jyan yekin û heman ştin.12
Kesayetî boxoy ramyarîye.13
Enarkîstekan rahatûn letek gwêragirtin lewey gwaye rwangeyekyan nîye, ke bitwanêt le binyatnanî komellgey nwêda yarmetîder bêt. Le baştirîn barda, rexnegranyan berrêzewe dellên enarkîzm pêman dellêt, ke çî nekeyn. Bwarî bîrukrasî ya desellatî quçkeyî (hierarchical authoritiy) neden , mollet be parte pêşrrewekan neden, ta birryarekan le brî êwe bden, min pêşêl meke, hîçkes pêşêl meke. Leser bnemay em rwangeye, enarkîzm be hîç şêweyek tîorî nîye. Bellku brîtîye le komelle praktîkêkî wiryagerawane (zengderane), dengî wîjdanî azadîxwaz – herdem aydyalîst, hendêk kat kemêk bêbezeyî û car car fretir nabecê, bellam yadhênereweyyekî pêwîst.
Lem wirdegîrîyeda zor krokî rastîy hen. Be heman şêwe, le hizrî enarkîstîda corî zor bûnyan heye, ke detwanin çwarçêwey tîorî bo lêkdanewey cîhan û destbekarbûn bo gorrînî desteber deken. Lewaneye bo fêmînîste radîkallekan, ewaney ke deyanewêt “hengaw bo perepêdanî tîorî xo-huşyarî” 14 bnên, le bargerayîda wzeyekî behêz bedest dênin.
درێژهی بابهت...Carol Ehrlich
و. لە فارسییەوە
بەشی سێیەم:
بارگەرایی* (Situationism) و ئاناركۆ- فێمینیزم
گۆڕینی جیهان و ئاڵوگۆڕی پێكهاتهی ژیان یەكن و هەمان شتن.12
كهسایەتی بۆخۆی ڕامیارییە.13
ئەناركیستهكان ڕاهاتوون لەتەك گوێراگرتن لهوەی گوایە ڕوانگهیهكیان نییە، كه بتوانێت له بنیاتنانی كۆمهڵگهی نوێدا یارمەتیدەر بێت. له باشترین باردا، ڕەخنەگرانیان بەڕێزەوە دەڵێن ئەناركیزم پێمان دهڵێت، كه چی نهكهین. بواری بیروكراسی یا دەسەڵاتی قوچكەیی (hierarchical authority) نەدەن ، مۆڵەت به پارتە پێشڕهوهكان نەدەن، تا بڕیارەكان لە بری ئێوە بدەن، من پێشێل مەکە، هیچكهس پێشێل مەکە. لهسهر بنهمای ئهم ڕوانگهیه، ئەناركیزم بە هیچ شێوەیەك تیئۆری نییە. بهڵكو بریتییە لە كۆمهڵه پراكتیكێكی وریاگەراوانە (زەنگدەرانە)، دەنگی ویژدانی ئازادیخواز - ههردهم ئایدیالیست، ههندێك كات كهمێك بێبەزەیی و جار جار فرهتر نابهجێ، بهڵام یادهێنەرەوهییهكی پێویست.
لهم وردهگیرییهدا زۆر كرۆكی ڕاستیی هەن. به ههمان شێوه، له هزری ئەناركیستیدا جۆری زۆر بوونیان ههیه، كه دەتوانن چوارچێوهی تیئۆری بۆ لێكدانەوەی جیهان و دهستبەكاربوون بۆ گۆڕینی دهستهبهر دهكەن. لەوانەیە بۆ فێمینیسته ڕادیكاڵهكان، ئەوانەی كە دەیانهوێت “ههنگاو بۆ پەرەپێدانی تیئۆری خۆ-هوشیاری'' 14 بنێن، له بارگەراییدا وزهیهكی بههێز بهدهست دێنن.
درێژهی بابهت...
Carol Ehirlich
Û. Le farsîyewe:
Beşî duwem:
Fêmînîzmî radîkall û fêmînîzmî enarkîst
Gişt fêmînîste radîkallekan û fêmînîste soşyal-anarkîstekan [enarko fêmînîstekan- û.k] serqallî komellêk karubarî hawbeşn: ledestxodabûnî cestey xud [serbestî her takêk beser cestey xoyda]; cêgrewe [ellterbatîv] bo nêwke-xêzan û peywendî sêksî nahawcor [heterosexualitiy] ; şêwazgelî nwêy perwerdekirdnî mindall, ke bexêwgeran û xudî zarrokanîş rizgar dekat; abûrî xo-dyarîger [self-determination]; kotayîhênan be çwarçêwe regezîyekan le perwededa, le rageyandnekan û le şwênî karda; hellweşandnewey yasa serkutgerekan,kotayîhênan be desellatdarî pyaw, xawendarêtî û çawdêrî beser jnanda; xistne berdestî amrazgelêk bo jnan be mebestî peredan be şarezayî û beha pozetîvekanyan; kotayîhênan be peywendî sozîy serkutgerane; eweş ke sîtwatisyonîyistekan (Situationist) nêwyan nawe: “tazekarî le jyanî rojaneda”.
Bem pêye, şitgelêkî fre hen, ke fêmînîste radîkallekan û fêmînîste enarkîstekan leseryan kokin. Bellam fêmînîste enarkîstekan serqallî ştêkî zyatir lewen. Leberewey ke enarkîstin, amancyan kotayîhênane be hemû peywendîye deselatîyekan, be hemû pirsêk ke têyda kesekan detwanin stem le yektir bken. Bepêçewanewey hendêk le fêmînîste radîkallekanewe ke enarkîst nîn, enarkîstekan bawerryan bewe nîye, ke eger desellat le destî jnanda bêt, bitwanrêt komellge berew komellgeyekî naserkutgerane berewpêş bibrrêt. Herweha be pêçewaney zorêk le fêmînîste soşyalîstekanewe, bawerryan bewe nîye, ke le bzavgele cemawerîyekanî jêr raberî destebjêrda, ştekan berew başe brron. Bekurtî, ne ”dewlletî krêkarî” û ne ”dayksalarî”da, kotayî be stemkarî beser hemuwanda nayêt. Kewate, amanc bedestihênanî desellat nîye, bew corey soşyalîstekan pêy leser dadegrin, bellku hellweşandnewey desellate.
Be pêçewaney bawerrî bawewe, gişt enarkîste komellgerakan, soşyalîstin. Bew watayey, ke ewan deyanewêt saman le destî kemayetîda derbihêrêt û lenêw gişt takekanî komellgeda dabeş bikrêtewe. Herweha pêyanwaye, ke kesekan le brî jyan wek takî leyek dabrraw, pêwîstyan be harîkarî yekdî heye wek komell. Sererray ewe bo enarkîstekan, herdem pirse serekîyekan brîtîn le desellat û plebendî komellayetî (social hierarchiy). Eger dewllet – tenanet dewlletî nwêneranî krêkaranîş- berdewam şêwekanî zallbûn berhem dehênêtewe û hendêk le sayeyda azad nabin. Ewe azadî kesekan nageyênêt, tenya leberewey ke le jyanda bin ya le rûy abûrîyewe asûde bin. Ewan tenya katêk azad debin, ke desellatyan beser jyanî xoyanda hebêt. Jnan, tenanet zortir le zorîney pyawan, kemtirîn deselatyan beser jyanyanî xoyanda heye. Bedestihênanî weha serbexoyyekî lew core û dillnyayî lewey ke hemû kesêk lêy behremende, amancî bnerretî fêmînîste enarkîstekan [enarko-fêmînîstekan]e.
Desellat bo hîç kes û bo hemuwan: bo her kesêk desellat beser jyanî xoyda [çi jin/ çi pyaw], nek beser kesanî dîkeda.7
Le pyadekirdinda
درێژهی بابهت...
Carol Ehrlich
و. لە فارسییەوە:
بەشی دووەم:
فێمینیزمی ڕادیکاڵ و فێمینیزمی ئەنارکیست
گشت فێمینیسته ڕادیكاڵەکان و فێمینیسته سۆشیال-ئاناركیستهكان [ئەنارکۆ فێمینیستەکان- و.ک] سهرقاڵی كۆمهڵێك كاروباری هاوبهشن: لەدەستخۆدابوونی جەستەی خود [سهربهستی ههر تاكێك بهسهر جهستهی خۆیدا]؛ جێگرهوه [ئەڵتەرباتیڤ] بۆ نێوکە-خێزان و پەیوەندی سێکسی ناهاوجۆر [heterosexuality] ؛ شێوازگهلی نوێی پهروهردهكردنی منداڵ، كه بهخێوگهران و خودی زاڕۆكانیش ڕزگار دهكات؛ ئابووری خۆ-دیاریگەر [self-determination]؛ كۆتاییهێنان بە چوارچێوە ڕەگەزییەکان لە پەروەدەدا، لە ڕاگەیاندنەکان و لە شوێنی كاردا؛ ههڵوهشاندنهوهی یاسا سەرکوتگەرەکان،كۆتاییهێنان بە دەسەڵاتداری پیاو، خاوهندارێتی و چاودێری بهسهر ژناندا؛ خستنه بهردهستی ئامرازگهلێك بۆ ژنان به مهبهستی پهرهدان به شارهزایی و بەها پۆزهتیڤهكانیان؛ كۆتاییهێنان به پهیوهندی سۆزیی سەرکوتگەرانە؛ ئهوهش كه سیتواتسیۆنییستەکان (Situationist) نێویان ناوه: “تازەکاری لە ژیانی ڕۆژانەدا".
بهم پێیه، شتگهلێكی فره ههن، كه فێمینیسته ڕادیكاڵهكان و فێمینیسته ئهناركیستهكان لهسهریان كۆكن. بهڵام فێمینیسته ئهناركیستهكان سهرقاڵی شتێكی زیاتر لهوهن. لهبەرئەوەی كه ئهناركیستن، ئامانجیان كۆتاییهێنانه به ههموو پهیوهندییه دهسهلاتییەکان، به ههموو پرسێك كه تێیدا كهسهكان دهتوانن ستەم لە یهكتر بكهن. بەپێچەوانەوەی ههندێك له فێمینیسته ڕادیكاڵهكانەوە كه ئهناركیست نین، ئەنارکیستەکان باوهڕیان بهوه نییە، كه ئەگەر دهسهڵات له دهستی ژناندا بێت، بتوانرێت كۆمهڵگه بهرهو كۆمهڵگهیهكی ناسهركوتگەرانە بهرهوپێش ببڕێت. ههروهها بە پێچەوانەی زۆرێك له فێمینیسته سۆشیالیستهكانەوە، باوهڕیان بهوه نییە، كه له بزاڤگەلە جهماوهرییەکانی ژێر ڕابهری دهستهبژێردا، شتەکان بەرەو باشە بڕۆن. بهكورتی، نه ''دەوڵەتی كرێكاری'' و نه ''دایكسالاری''دا، کۆتایی به ستەمکاری بەسەر هەموواندا نایێت. کەواتە، ئامانج بهدهستهێنانی دهسهڵات نییه، بەو جۆرەی سۆشیالیستەکان پێی لەسەر دادەگرن، بهڵكو ههڵوهشاندنهوهی دهسهڵاته.
درێژهی بابهت...
تەواوگەری بەشی دووەم:
لە بەدبەختیدا [بەتوانجەوە]، هاندەری ئهو ههڵانه، بێزاری فێمینیسته ڕادیكاڵهكان بوو له شێوه باوەکانی دهسهڵات و پهیوهندی نامرۆڤانەی،كهسیی، كه دەبنە هۆی زاڵبوونی دهستهیهك کەس به سهر دهستهیهكی دیکە. كاتێك كه فێمینیسته ڕادیكاڵهكان و ئهناركیستهكان قسه له لهناوبردنی دهسهڵات دهكهن، مهبهستیان له لەناوبردنی ههموو ڕێكخراوهكان، ههموو فۆرمە کۆمەڵایەتییەکان، ههموو ئهو شێوازانەی کە بە هۆیانەوە كهسهكان ناچار دەکرێن، دژی یەکتر بن و ناچار دەکرین مل بەو ناچارییە بدەن.
گرفتێکی گەورە لهمەڕ پێناسهکردنی سروشتی کینە له بزاڤی ژناندا سهری ههڵدا. دوژمنایەتی بەرامبەر ژنی ''بههێز'' پەرەی سەند، چونكه ئەو کەسێك بوو، لایەنی كهم دەیتوانی ژنانی دیكه، کە به بهراورد به خۆی کەمتر توانای دەربڕیناین هەبوو، کەمتر هوشیاربوون، كهمتر پشتبهخۆبەستوو بوون، ناچار بکات. ناچارکردن زۆر له هێزی جەستەیی یا ئابلۆقەی ئابووریی، ورد و زیرەکانترە. کەسێك دهتوانێت کەسێکی دیکە، بهبێ ئهوهی کارەکەی لێبسێنێت، یا ئازاری بدات، یا بیخاتە زیندانەوە، ناچار بکات.
پرسی ژنانی بههێز لەتەك بەرتەرییەکی سەرنجڕاکێش دەستی پێکرد. به زۆری فرەتریان دهزانی، بێگومان دەمێك بوو، كه توانیبوویان بهسهر پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی تێکشێنەر [گەوجکەر]دا زاڵ ببن؛ ئەوەی كه دەستەمۆیی و نادهربهستبوون، كهم ڕوویی و گوێڕایهڵی دەکردە ڕەوشتی نموونەیی-ڕەوشتێك كه ژنانی فێر دەکرد، ئەگەر شتێك سهرقاڵی نهكردوون، پێبكهنن، كاتێك كه هاوار له گهرویاندایه، چپەچپ بكهن و كاتێك كه كهسێك بێشەرمانە مۆڕهیان لێ دهكات، چاوانی خۆیان خوار بكهن. ژنانی بههێز ترسیان له قسهكردن له نێو خەڵکدا نەبوو، هیچ ترسیان له ئهنجامدانی كاری پیاوانه، یا تاقیکردنەوەی شتی تازه نهبوو. یا بهو جۆره دەردەکەوتن.
درێژهی بابهت...Carol Ehirlich
Û. Le farsîyewe
Beşî yekem:
Grîman to jnêkî le komellgeyekî sermayedarîda. Le gişt layêkewe serqallît: kar, lîstî bjardin, hawser (ya hawserî pêşîn), wane û xwêndgey mnallan, karî nêwmall, cwan bûn, naşîrînî, meyserbûn, meysernebûn (corêk le piştigwê xistin) û … Eger lemerr hemû emane û ewey çon letek yek pêkhatûn û guncawn û ewey debêt çi ştêk bgorrdirêt, bîrt kirduwetewe û bo derbrrînî babete serekîyeke be dway wajegelêkda degerrêy, egerî ewe heye ”fêmînîzmî soşyalîstî” bxeyterrû.1
Hemû nîşanekan eme piştrast dekenewe, ke ”rabûn”î zorêk le jnan leberamber griftî hellawardinî regezî, fêmînîzmî soşyalîstî wek rêgeçareyek leberçaw degrin. Ewrroke ”soşyalîzm” (le nmûne sernicrrakêşe corawcorekanîda) bo zorêk le xellk nasrawe, çunke qsey frey bo kirdin pêye: awirrdanewe le kargeran, xerwarêk le tîorîye şorrşigêrrekan, ke xellkî detwanin piştyan pê bbestin ( çi xwêndbinyanewe ya neyanxiwêndibnewe) û weha nmûnegelêkî berdest le wlatanî pîşesazîykraw, ke be şîweyekî cyawaz le wlate yekgirtuwekanî emerîka û hawpeymananî binyatinrawn.
Bo zorêk le fêmînîstekan, soşyalîzm lew ruwewe ke bellênî kotayîhênan be nayeksanî abûrîy be jnanî karger dedat, sernicrrakêşe. Letek eweşda, soşyalîzm le hemankatda le beramber kallbûnewey rwange radîkallekanî xoy hellwêst werdegrêt, bew beşe le jnan ke pêyanwaye lêkdaneweyekî tewaw fêmînsitî natwanêt gişt nayeksanîyekan bigrêtewe, bellênî têrrwanînêkî kraweter dedat.
Bem pêye bepêy ew bellgane, jnan bîr lewe dekenewe ke aya ”fêmînîzmî soşyalîstî” wek rwangeyekî ramyarî, bekellk dêt ya na. Lewe deçêt fêmînîste soşyalîstekan hem awezgîr û hem radîkall bin; layenî kem ewendey bzanrêt zorbeyan le beramber dawî sazan û xopersitî, ke jmareyekî berçawî jnan têy dekewn, hestêkî nerêyî behêzyan heye.
درێژهی بابهت...Carol Ehrlich
و. لە فارسییەوە
بەشی یەکەم:
گریمان تۆ ژنێكی لە كۆمەڵگەیەكی سەرمایەداریدا. لە گشت لایێكەوە سەرقاڵیت: كار، لیستی بژاردن، هاوسەر (یا هاوسەری پێشین)، وانە و خوێندگەی مناڵان، كاری نێوماڵ، جوان بوون، ناشیرینی، مەیسەربوون، مەیسەرنەبوون (جۆرێك لە پشتگوێ خستن) و ... ئەگەر لەمەڕ هەموو ئەمانە و ئەوەی چۆن لهتهك یەك پێكهاتوون و گونجاون و ئەوەی دەبێت چ شتێك بگۆڕدرێت، بیرت كردووەتەوە و بۆ دەربڕینی بابەتە سەرەكییەكە بە دوای واژەگەلێكدا دەگەڕێی، ئەگەری ئەوە هەیە ''فێمینیزمی سۆشیالیستی'' بخەیتەڕوو.1
هەموو نیشانەکان ئەمە پشتراست دەكەنەوە، كە ''رابوون''ی زۆرێك لە ژنان لەبەرامبەر گرفتی هەڵاواردنی ڕەگەزی، فێمینیزمی سۆشیالیستی وەك ڕێگەچارەیەك لەبەرچاو دەگرن. ئەوڕۆكە ''سۆشیالیزم'' (لە نموونە سەرنجڕاکێشە جۆراوجۆرەكانیدا) بۆ زۆرێك لە خەڵك ناسراوە، چونكە قسەی فرەی بۆ كردن پێیە: ئاوڕدانەوە لە كارگەران، خەروارێك لە تیئۆرییە شۆڕشگێڕەكان، كە خەڵكی دەتوانن پشتیان پێ ببەستن ( چ خوێندبنیانەوە یا نەیانخوێندبنەوە) و وەها نموونەگەلێكی بەردەست لە ولاتانی پیشەسازییكراو، كە بە شیوەیەکی جیاواز لە ولاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا و هاوپەیمانانی بنیاتنراون.
درێژهی بابهت...
*24î sêptemberî 2010
Beşî heştem
Kat û şwên le şorrşî soşyalîstîy.
Şorrşî soşyalîstîy bew pêyey debête gorrankarîy û werçerxanêkî gring û mezn bo gişt barekanî komell.. Pêşbînîykirdin û destinîşankirdnî kat û şwênî hellgîrsanekey kar û birryarêkî hênde asan û asayî nîye, …....; sereta pêwîste sercem pêdawîstîyekanî (serhelldan û parastin û drêjepêdan)î amade û rêkixrabê.. Herwa nexşeyekî pêşnyarkrawî akam û derencamekanîşî bo darêjdrabê enca be bawerrbexobûnêkî çespaw – xorragrane û bê dûllîy - birryarêkî çarenussazane leser herdûkyan bidrê; leser katêkî guncaw û dyarkraw (bo daysanî yekem trûskey şorrş) û leser şwênêkî lebar û dyarkraw (ca ew şwêne wllatêke ya nawçeyeke ya seraserî cîhane). L 44
Kat û şwên bo şorrşî soşyalîstîy ştêkî amadekraw yan yedegêkî berdest û danraw nîye ta her katêk arezû bikrê destî bo bbirdrê û bekarbihêndirê, hêşta le çwarçêwey hellsukewtipêkirdin û kar raperrandinêkî nwê xoy denwênê û ezmûnêkî hênde zorî nîye ta çendîn rêwşiwênî ew kare kirdeyye sax krabêtewe û dyarde û encamî aşkra û bercestey hebê û le çendbarekirdneweyda serpêyyane temaşa bikrê û be şêweyekî asayî berêbxirê. L 45
Em dû peregrafe, dûcar yekdî retdekenewe; carêk le ( l.44)da plan û katî şorrş be pêşmerc dadenêt, keçî le (l.45)da boçûnekey (l.44) retdekatewe. Carêk bas le dûrînî şorrş dekat wek poşakî berdestî bergidûrêk nek wek dyardeyekî zîndûy xobexo û ktupirr û hemîşe amadey nêw bzave komellayetîyekan. Carêkî dî dellêt “ kat û şwên bo şorrşî soşyalîstîy ştêkî amadekraw yan yedegêkî berdest û danraw nîye ta her katêk arezû bikrê destî bo bbirdrê û bekarbihêndirê,“ ke emeş retkerewey nexşe û planî nêwdêrekanî pêşûtre û yekdî retdekenewe.
درێژهی بابهت...
*24ی سێپتەمبەری 2010
بەشی هەشتەم
كات و شوێن له شۆڕشی سۆشیالیستیی.
شۆڕشی سۆشیالیستیی بهو پێیهی دهبێته گۆڕانكاریی و وهرچهرخانێكی گرنگ و مهزن بۆ گشت بارهكانی كۆمهڵ.. پێشبینییكردن و دهستنیشانكردنی كات و شوێنی ههڵگیرسانهكهی كار و بڕیارێكی هێنده ئاسان و ئاسایی نییه، …....؛ سهرهتا پێویسته سهرجهم پێداویستییهكانی (سهرههڵدان و پاراستن و درێژهپێدان)ی ئاماده و رێكخرابێ.. ههروا نهخشهیهكی پێشنیاركراوی ئاكام و دهرهنجامهكانیشی بۆ دارێژدرابێ ئهنجا به باوهڕبهخۆبوونێكی چهسپاو – خۆڕاگرانه و بێ دووڵیی - بڕیارێكی چارهنوسسازانه لهسهر ههردووكیان بدرێ؛ لهسهر كاتێكی گونجاو و دیاركراو (بۆ دایسانی یهكهم ترووسكهی شۆڕش) و لهسهر شوێنێكی لهبار و دیاركراو (جا ئهو شوێنه وڵاتێكه یا ناوچهیهكه یا سهراسهری جیهانه). ل.44
كات و شوێن بۆ شۆڕشی سۆشیالیستیی شتێكی ئامادهكراو یان یهدهگێكی بهردهست و دانراو نییه تا ههر كاتێك ئارهزوو بكرێ دهستی بۆ ببردرێ و بهكاربهێندرێ، هێشتا له چوارچێوهی ههڵسوكهوتپێكردن و كار راپهڕاندنێكی نوێ خۆی دهنوێنێ و ئهزموونێكی هێنده زۆری نییه تا چهندین رێوشوێنی ئهو كاره كردهییه ساغ كرابێتهوه و دیارده و ئهنجامی ئاشكرا و بهرجهستهی ههبێ و له چهندبارهكردنهوهیدا سهرپێییانه تهماشا بكرێ و به شێوهیهكی ئاسایی بهرێبخرێ. ل.45
ئەم دوو پەرەگرافە، دووجار یەکدی ڕەتدەکەنەوە؛ جارێك لە ( ل.44)دا پلان و کاتی شۆڕش بە پێشمەرج دادەنێت، کەچی لە (ل.45)دا بۆچوونەکەی (ل.44) ڕەتدەکاتەوە. جارێك باس له دوورینی شۆڕش دەکات وەك پۆشاکی بەردەستی بەرگدوورێك نەك وەك دیاردەیەکی زیندووی خۆبەخۆ و کتوپڕ و هەمیشە ئامادەی نێو بزاڤە کۆمەڵایەتییەکان. جارێکی دی دەڵێت “ كات و شوێن بۆ شۆڕشی سۆشیالیستیی شتێكی ئامادهكراو یان یهدهگێكی بهردهست و دانراو نییه تا ههر كاتێك ئارهزوو بكرێ دهستی بۆ ببردرێ و بهكاربهێندرێ،“ کە ئەمەش ڕەتکەرەوەی نەخشە و پلانی نێودێرەکانی پێشووترە و یەکدی ڕەتدەکەنەوە.
درێژهی بابهت...*24î sêptemberî 2010
Beşî hewtem
Erkî resen bo hizrî nwêy komuneeyî resen L40
Pêş hemû şit be boçûnî min, pêwîste le bekarbirdnî wajey (resen)da wirdkar bîn û herwa betaybet bo pesendekirdnî bîrubawerrêk. Çunke hemû layek xoy pê resentir û drustre, egîna em hemû cyawazîyane nedebûn. Rastîyekey resen, detwanêt amirzaêk bêt bo retkirdnewey hemû resenîyek.
Be boçûnî min debû weha bnûsrêt, “erkî binçîneyî bo “hizrî nwêy komunîstî şorrşigêrr”. Çunke erkî resen û narresen bûnî nîye, bellku binçîneyî û lawekî heye, herweha bepêy ewey ke nûser komellîk layen le hizrî komunîstî klasîkda retdekatewe, kewate pêy kara û teba nîn û le beramberda şitgelêkî kara ya şorşigêrr dexate rû, nek resen û narresen, çunke hîç pêwer û terazûyek nîye, ta resenî û narresenî pê dyarî bkeyn.
Welî le barî henûkeyda be hoy kotayîhatnî erkekanî û pîrbûn û tewaw bogenbûnî û derkewtinî bo têkrray gel natwanê wek caran ew hawsengîye rabgirê L40
Be boçûnî min, sermayedarîş herwek fîwdalîzm ,qonaxêkî pêwîst nîye û bo pêgeyînî komellgey mrovayetî pêwîstîş nabêt û weha boçûngelêk le hizrî soşyalîstekanda begşitî û le zorbey fêrge hizrîyekanda, berencamî zallîy bîrî wirdeborcway buwe û eger şorrşî koylan beserkewtin bgeyîştaye, wate nehêştinî serwerî mrov beser mrovewe ya şorşî cutyaran û şarinşînan djî fîodalîzm û klîsa beserkewtin bgeyiştaye, ewa hîç kat bwar bo beserwerbûnî fîodallekan û borcwakan nederrexsa û be cêgirtnewey çînî fîodal û borcwa le cêy koyledarekan kotayî nedehat, herwek çon têkişkanî şorrşî oktober be serhelldanî şêwazêkî dyarîkraw le sermayedarî dewlletî (mîrayetî takpartîy) kotayî hat, cêgirtnewey serweranî nwê le cêy kone serweran, fîodallekan le cêy koyledarekan û borcwakan le cêy fîodallekan, berhemî têkişkan ya negeyîştinî şorrş buwe be serkewtinî yekcarî, wate lenawbirdnî serwerî, her eweş buwete hoy gwastnewey ew serwerîye le çînêkewe bo çînêkî dîke.
درێژهی بابهت...
*24ی سێپتەمبەری 2010 بەشی حەوتەم ئهركی ڕەسەن بۆ هزری نوێی کۆمونەهیی ڕەسەن ل40 پێش هەموو شت بە بۆچوونی من، پێویستە لە بەکاربردنی واژەی (ڕەسەن)دا وردکار بین و هەروا بەتایبەت بۆ پەسەندەکردنی بیروباوەڕێك. چونکە هەموو لایەك خۆی پێ ڕەسەنتر و دروسترە، ئەگینا ئەم هەموو جیاوازییانە نەدەبوون. ڕاستییەکەی ڕەسەن، دەتوانێت ئامرزاێك بێت بۆ ڕەتکردنەوەی هەموو ڕهسهنییهك. بە بۆچوونی من دەبوو وەها بنووسرێت، “ئەرکی بنچینەیی بۆ “هزری نوێی کۆمونیستی شۆڕشگێڕ”. چونکە ئەرکی ڕەسەن و ناڕەسەن بوونی نییە، بەڵکو بنچینەیی و لاوەکی هەیە، هەروەها بەپێی ئەوەی کە نووسەر کۆمەڵیك لایەن لە هزری کۆمونیستی کلاسیکدا ڕەتدەکاتەوە، کەواتە پێی کارا و تەبا نین و لە بەرامبەردا شتگەلێکی کارا یا شۆرشگێڕ دەخاتە ڕوو، نهك ڕهسهن و ناڕهسهن، چونکه هیچ پێوهر و تهرازوویهك نییه، تا ڕهسهنی و ناڕهسهنی پێ دیاری بکهین.
*24î sêptemberî 2010 Beşî şeşem Krêkaran û komunîzm Komunîzm cge lewey bzavêkî hizrîy û felsefîye.. Sîstem û qonaxî dwarojî mrovayetîyşe, le rûy ramyarîyşewe le serdemî êsta ke rjêmî çewsênerî sermayedarîy balladeste; xebatêkî kollnederaney çînayetîye le layen komunîstekan be giştîy û komunîste krêkarekan be taybetîy bo geyiştin be sosyalîzm, cîhanbînîy markisîzmîş le çwarçêwey pêkhate serekîy û binçîneyyekanîda le paş riskanî qonaxî sermayedarîy; awaker û şêwey bûne komellayetîyekey û çray roşinkerewey rêgey karwanî xebatekeyetî. L36 Em peregrafe, dekrêt be pênaseyekî layengrane dabnêyn û hîç ergumêntîk nîye, ke piştrastî pagendekanî bkat, çunke ême le qonaxî dwarrojda nîn û naşzanîn, çone û sîstemekey çon debêt û ew fermandane, ketwarîy nîye. Herweha kotayî peregrafeke le rûy darriştnewe narroşnî û hellnepêkrawî drustkirduwe. Eger selmêndrawî mêjûîy be ergumênt werbigrîn, ewa hem îde komunîstîyekan begşitî û hem markisîzm wek çwarçêweyekî dyarîkrawî ew komunîzme le praktîkda berencamî pêçewaney pagendekanyan bedestewe dawe. Hellbete eme le çendîn wllatî cyawaz û sat û şêwazî cyawaz û pyadegerîy cyawazda. Emeş bo ewe degerêtewe, ke hemû bernameyekî amadekraw, hemû hizrêkî be aydyolocîkraw, letek gorran û daxwazîye zîndû û berdewamgorrawekanî jyanda dekewête nakokîyewe, herwek markisîzm ke wek bername û çwarçêweyekî aydyolocî letek geşe û wîst û azadî û çawerrwanî û tenanet letek xudî mîkanîzm û hêzekanî berhemhênanda kewte nakokîyewe û dwacar gewretrîn hêzî ruxandinî împratorî û dîktatorîye partîye benaw prolîtarîyekanî, her ew krêkar û zehmetkêşane bûn, ke le nêwneteweyî yekemewe newe le dway newe, part le dway part pagendey nwênerayetîyan dekrid û deken.
تهواوی پهڕگهکانی وێبلاگ
